Özet
International Committee of Medical Journal Editors (ICMJE), etik tıbbi yayıncılığa ilişkin küresel standartları şekillendirmeyi sürdürüyor. 2025 güncellemeleri, özellikle yapay zekâ destekli yazımın yükselişi, veri şeffaflığına yönelik artan beklentiler, yağmacı dergilere ilişkin büyüyen endişeler ve yazarlık ile akran değerlendirmesi sorumluluklarının açıklığa kavuşturulması gereksinimi başta olmak üzere araştırma uygulamalarındaki önemli gelişmelere yanıt veriyor.
Gözden geçirilen kılavuz, yazarlık tanımını sıkılaştırıyor ve listelenen tüm yazarların önemli entelektüel katkılarda bulunması, son makaleyi onaylaması ve çalışmanın sorumluluğunu kabul etmesi gerektiğini yeniden vurguluyor. Daha da önemlisi, yapay zekâ araçları yazar olarak gösterilemez. Taslak hazırlama, düzenleme, çeviri, görsel oluşturma veya veri analizi süreçlerinde yapay zekânın her türlü kullanımı eksiksiz biçimde beyan edilmelidir ve yapay zekâ tarafından oluşturulan tüm içerik, gerçekleri, kaynakları ve yorumları doğrulaması gereken insan yazarların sorumluluğunda kalır.
2025 güncellemeleri, zorunlu veri erişilebilirliği beyanları ve hatalar tespit edildiğinde düzeltme ve geri çekmelere ilişkin daha açık politikalar yoluyla veri paylaşımına yönelik beklentileri de güçlendiriyor. Yağmacı yayıncılık ve mükerrer gönderimlerle mücadele etmek için ICMJE, yazarları dergilerin güvenilirliğini doğrulamaya, eş zamanlı gönderimlerden kaçınmaya ve yinelenen yayın ile öz-intihale ilişkin kısıtlamalara uymaya teşvik ediyor. Dergilerin intihal tespit araçlarını sistematik biçimde kullanmaları ve yazarlara yayın etiği konusunda eğitim vermeleri öneriliyor.
Akran değerlendirmesi yeniden önem kazanıyor; değerlendirici eğitimi, çıkar çatışmasının beyanı, kör veya açık değerlendirme seçenekleri ve değerlendirici davranışlarının daha iyi izlenmesi için öneriler getiriliyor. Araştırmacılar açısından bu güncellemeler, daha ayrıntılı beyanlar, daha sıkı yazarlık incelemesi ve veri yönetimi ile dergi seçimine daha fazla dikkat anlamına geliyor. Editörler ve yayıncılar açısından ise daha açık politikalar, daha güçlü tarama sistemleri ve yazarlarla şeffaf iletişim gerektiriyor. Bu ortamda yalnızca yapay zekâ ile metin oluşturma veya düzeltmeye güvenmek risklidir: gerektiğinde uzman insan akademik redaksiyon desteğiyle hazırlanan titiz makaleler, uyumlu ve güvenilir tıbbi yayınlar için hâlâ en güvenli yoldur.
📖 Tam Makale (Daraltmak için tıklayın)
ICMJE 2025 Güncellemeleri: Yeni Yönergeler Etik Tıp Yayıncılığını Nasıl Şekillendiriyor?
Giriş
Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (ICMJE), tıp ve biyomedikal araştırmaların dünya genelinde nasıl raporlandığı üzerinde büyük bir etkiye sahiptir. Önerileri, binlerce derginin politikalarının temelini oluşturur, kurumsal yönergeleri şekillendirir ve kariyerlerin nasıl inşa edilip değerlendirildiğini etkiler. Araştırma uygulamaları, teknolojiler ve etik zorluklar geliştikçe ICMJE, yönergelerini güncel tutmak için bunları düzenli olarak revize eder.
2025 güncellemeleri bu sürecin son adımıdır. Giderek daha fazla yapay zekâ destekli yazım aracının kullanıldığı, veri şeffaflığı ve yeniden üretilebilirlik beklentilerinin her zamankinden yüksek olduğu ve yağmacı dergiler, mükerrer yayınlar ve hakem değerlendirmesinin dürüstlüğü konusundaki endişelerin artmayı sürdürdüğü hızla değişen bir yayıncılık ortamına yanıt vermektedir. Revizyonların temelinde basit bir amaç yatmaktadır: araştırmanın tüm yaşam döngüsü boyunca şeffaflığı, hesap verebilirliği ve güveni güçlendirmek.
Bu makale, ICMJE 2025 önerilerinin hedeflediği temel alanları açıklamakta ve sorumlu yayıncılığın beş temel sütununa odaklanmaktadır:
- Yazarlık sorumluluğu ve etik davranış
- Yapay zekâ ve makale hazırlamadaki rolü
- Veri paylaşımı ve şeffaflık
- Yağmacı dergiler, intihal ve mükerrer yayınlar
- Hakem değerlendirmesinde hesap verebilirlik ve dürüstlük
Ayrıca bu güncellemelerin araştırmacılar, editörler ve yayıncılar açısından pratikte ne anlama geldiğini ve yapay zekâ tarafından üretilen metinlerin ve artan incelemenin hâkim olduğu bir dönemde dikkatli, insan denetiminde makale hazırlamanın—profesyonel akademik redaksiyon desteğiyle—neden her zamankinden daha önemli hâle geldiğini de inceliyoruz.
ICMJE 2025 Önerilerinde Ele Alınan Temel Alanlar
2025 revizyonları, ICMJE çerçevesinin tamamının yerini almaz; bunun yerine yeni zorlukların ortaya çıktığı belirli alanları güçlendirir ve netleştirir. Beş ana tema şunlardır:
- Yazarlık sorumluluğu ve etik davranış
- Yapay zekâ ve makale hazırlamadaki rolü
- Veri paylaşımı ve araştırma şeffaflığı
- Yağmacı yayıncılık ve mükerrer başvurular
- Hakem değerlendirmesinde hesap verebilirlik ve mesleki standartlar
Bu temaların her biri, hem uzun süredir var olan etik kaygıları hem de dijital teknolojiler, yapay zekâ ve hızla artan yayın hacimlerinin ortaya çıkardığı yeni sorunları yansıtır.
1. Yazarlık Sorumluluğu ve Etik Davranış
Yazarlık, akademik tanınma ve sorumluluğun merkezinde yer alır. ICMJE, gerçek yazarları katkı sunan kişilerden, iş birlikçilerden veya sponsorlardan ayırt etmek için uzun süredir dört bölümlü yazarlık ölçütlerini kullanmaktadır. Bu çerçeve 2025'te yeniden teyit edilmiş ve daha da vurgulanmıştır.
Yazarlık Ölçütlerini Ayrıntılandırma
Yazar sayılabilmek için katkı sunan kişinin:
- Çalışmanın tasarlanmasına veya kurgulanmasına ya da verilerin elde edilmesine, analizine veya yorumlanmasına önemli katkılarda bulunmak.
- Makalenin taslağını hazırlamaya veya önemli entelektüel içeriği bakımından eleştirel biçimde gözden geçirmeye aktif olarak katılmak.
- Gönderimden önce makalenin nihai sürümünü onaylamak.
- Çalışmanın bütünlüğü ve doğruluğu konusunda hesap verebilir olmayı, araştırmanın kendi katkılarıyla ilgili soruları yanıtlamayı ve olası hata veya etik ihlal soruşturmalarında iş birliği yapmayı kabul etmek.
2025 güncellemeleri, dört ölçütün tamamının karşılanması gerektiğini yineler. Yalnızca veri toplama, fon sağlama, genel denetim veya idari destek sunan kişiler teşekkür bölümünde belirtilmeli, ancak yazar olarak listelenmemelidir.
Yapay Zekânın Yazarlıktaki Rolünü Açıklığa Kavuşturma
2025'teki en görünür değişikliklerden biri, yapay zekâ araçlarının yazar olarak adlandırılamayacağının açıkça belirtilmesidir. Yapay zekâ sistemleri metin taslağı hazırlamaya, içerik çevirmeye veya literatürü özetlemeye yardımcı olabilse de sorumluluk ve hesap verebilirliğe ilişkin temel ölçütleri karşılayamaz. Hesap vereceklerini kabul edemez, eleştirilere yanıt veremez veya kaydı düzeltemezler.
Bu nedenle, yapay zekâ kapsamlı biçimde kullanılsa bile, insan yazarlar gönderilen çalışmanın doğruluğundan, özgünlüğünden ve etik bütünlüğünden tamamen sorumlu olmaya devam eder. Yapay zekâ tarafından oluşturulan tüm metinleri doğrulamalı, kaynakların doğruluğunu kontrol etmeli ve kullanılan dilin yanıltıcı veya intihal içeren ifadeler barındırmadığından emin olmalıdırlar. Bu, birçok araştırmacının nihai makalelerin etik ve üslupsal beklentileri karşılamasını sağlamak için yapay zekâ araçlarını uzman insan düzeltme hizmetleriyle tamamlamayı tercih etmesinin nedenlerinden biridir.
Hayalet ve Onursal Yazarlığın Önlenmesi
ICMJE ayrıca gölge yazarlığa (katkıda bulunan yazarların veya analitik katkı sağlayan kişilerin belirtilmemesi) ve fahri yazarlığa (kriterleri karşılamayan yazarların listelenmesi) karşı uyarılarını yineler. Dergilerin, her yazarın kavramsallaştırma, metodoloji, veri kürasyonu, yazım veya denetim gibi rollerini açıklayan ayrıntılı katkı beyanları talep etmesi teşvik edilmektedir.
Bu düzeydeki şeffaflık, yalnızca itibar amacıyla kıdemli isimlerin eklenmesini veya ticari düzenleme ajanslarının ya da beyan edilmemiş yapay zekâ destekli yazım hizmetlerinin rolünün gizlenmesini zorlaştırır.
2. Yapay Zekâ ve Makale Hazırlamadaki Rolü
Yapay zekâ, makale hazırlama araç setinin hızla bir parçası hâline gelmiştir; ancak özgünlük, doğruluk ve hesap verebilirlik ile ilgili ciddi soruları da beraberinde getirmektedir. Bu nedenle 2025 önerileri yapay zekâ kullanımını doğrudan ele almaktadır.
Yapay Zekâ Kullanımının Beyan Edilmesi
ICMJE artık yazarların makale hazırlama sürecinde yapay zekâ araçlarının önemli ölçüde kullanılmasını açıkça beyan etmesini beklemektedir. Buna yapay zekânın şu alanlardaki katkısı da dahildir:
- Metnin bölümlerini taslak hâline getirmek veya yeniden yazmak.
- İçeriği diller arasında çevirmek.
- Görüntüler, diyagramlar veya görsel özetler oluşturmak ya da düzenlemek.
- Literatürü özetlemek, arama stratejileri oluşturmak veya analizler önermek.
Bu açıklama genellikle Yöntemler veya Teşekkür bölümünde yer alır ve hangi araçların hangi amaçla kullanıldığını belirtmelidir. Gizli yapay zekâ kullanımı teşvik edilmez ve yanlış beyanın bir biçimi olarak değerlendirilebilir.
Yapay Zekâ Tarafından Üretilen İçeriğin ve Kaynakların Doğrulanması
Yapay zekâ sistemleri uydurma kaynaklar, yanlış bilgiler veya çarpıtılmış özetler üretebildiğinden, ICMJE yapay zekâ desteğiyle üretilen tüm içeriğin insan yazarlar tarafından bağımsız olarak doğrulanmasını vurgular. Buna şunların kontrol edilmesi de dahildir:
- Tüm kaynakların gerçek, ilgili ve doğru biçimde kaynak gösterilmiş olduğundan emin olunması.
- Özetlerin özgün araştırma bulgularını doğru şekilde yansıttığından emin olunması.
- Gizli veya hassas verilerin yanlışlıkla harici yapay zekâ hizmetlerine yüklenmediğinden emin olunması.
Yapay zekâ, ilk taslak hazırlama veya fikir üretme aşamalarında yararlı olabilir; ancak nihai makaleler insanlar tarafından doğrulanmalıdır. Materyali anlamadan yeniden yazım için yapay zekâya aşırı güvenmek, kolayca ince intihale veya sonuçların yanlış yorumlanmasına yol açabilir.
Veri ve Görüntü Manipülasyonunda Yapay Zekânın Yasaklanması
Öneriler ayrıca yapay zekânın veri, görüntü veya sonuçları uydurmak ya da manipüle etmek için kullanılmaması gerektiğini vurgular. Yapay zekâ tarafından oluşturulan şekiller veya görüntüler açıkça etiketlenmeli ve yapılan her türlü iyileştirme bilimsel açıdan gerekçelendirilebilir ve tekrarlanabilir olmalıdır. Verilerin anlamını değiştirecek şekilde yapay zekâ kullanarak verileri “temizlemek”, iyi araştırma uygulamalarıyla kesinlikle bağdaşmaz.
3. Araştırmada Veri Paylaşımı ve Şeffaflık
Şeffaf veri uygulamaları, yeniden üretilebilirlik ve kamu güveni için temeldir. ICMJE'nin 2025 güncellemesi, veri paylaşımı ve belgelendirme konusundaki beklentileri güçlendirmektedir.
Zorunlu Veri Erişilebilirliği Bildirimleri
Çoğu klinik çalışmanın ve büyük araştırma çalışmalarının artık, aşağıdakileri belirten bir veri erişilebilirliği bildirimi (DAS) içermesi beklenmektedir:
- Temel veri kümesinin herkese açık olup olmadığı, talep üzerine sunulup sunulmadığı veya kısıtlı olup olmadığı.
- Verilere nereden erişilebileceği (örneğin, tanınmış bir veri deposu).
- Veri erişimi için gereken koşullar veya onaylar; özellikle hassas ya da hasta düzeyindeki bilgiler için.
Bu ifadeler, okuyucuların bulguların ne ölçüde tekrarlanabildiğini anlamasına yardımcı olur ve daha geniş kapsamlı açık bilim girişimlerini destekler.
Hatalar Bulunduğunda Bilimsel Kayıtların Düzeltilmesi
ICMJE, yayımdan sonra hatalar, tutarsızlıklar veya etik kaygılar tespit edildiğinde yazarların ve dergilerin hızla harekete geçmesi gerektiğini yeniden vurgulamaktadır. Ciddiyetine bağlı olarak uygun eylemler şunları içerebilir:
- Bir düzeltme veya tashih yayımlanması.
- Soruşturmalar devam ederken bir endişe bildirimi yayımlanması.
- Büyük hata veya etik ihlal durumlarında, şeffaf bir açıklamayla birlikte makalenin geri çekilmesi.
Bağımsız doğrulamaya olanak sağlamak ve olası sorunlara ilişkin soruşturmaları desteklemek için veriler, etik açıdan izin verilebildiği ölçüde erişilebilir durumda tutulmalıdır.
4. Yağmacı Dergiler ve Çift Yayınlarla Mücadele
2025 kılavuzları, kendilerini meşru dergiler olarak sunan ancak sağlam bir hakem değerlendirmesinden, editoryal denetimden veya etik güvencelerden yoksun olan yağmacı yayıncılık konusundaki ifadeleri daha kesin hâle getirmektedir.
Yağmacı Dergileri Tanıma ve Bunlardan Kaçınma
ICMJE, araştırmacıları gönderimden önce dergileri şu hususları kontrol ederek sistematik biçimde değerlendirmeye teşvik etmektedir:
- Derginin saygın veri tabanlarında indekslenip indekslenmediği veya büyük kütüphaneler tarafından tanınıp tanınmadığı.
- Editör kurulunun ve hakem değerlendirme sürecinin açıklığı ve güvenilirliği.
- Ücretlerin ve yayın takvimlerinin şeffaflığı.
Kurumların, yağmacı yayıncıları tanıma konusunda eğitim vermesi ve terfi ile fon başvurularını değerlendirirken bu tür yayın organlarındaki yayınları ödüllendirmekten kaçınması teşvik edilmektedir.
Çift Gönderimlerin ve Gereksiz Yayınların Önlenmesi
Temiz ve güvenilir bir bilimsel literatürü korumak amacıyla ICMJE şu hususu yeniden vurgulamaktadır:
- Makaleler aynı anda yalnızca bir dergiye gönderilmelidir.
- Yazarlar, açık çapraz referans verme ve dergi izni olmadan aynı veya büyük ölçüde benzer çalışmayı birden fazla yerde yayımlamamalıdır.
- Öz intihalden—kişinin kendi önceki metninin büyük bölümlerini kaynak göstermeden yeniden kullanmasından—kaçınılmalıdır.
Dergilerin, örtüşmeleri erken aşamada belirlemek ve yinelenen yayın tespit edildiğinde bunun nasıl ele alınacağına ilişkin açık politikalara sahip olmak amacıyla gönderim sırasında intihal tespit ve benzerlik kontrol araçlarını kullanmaları tavsiye edilmektedir.
5. Hakemlikte Hesap Verebilirliğin Artırılması
Hakemlik, tıbbi yayıncılığın temel taşlarından biri olmaya devam etmektedir; ancak önyargı, tutarsızlık veya kötüye kullanımdan muaf değildir. 2025 güncellemeleri, daha hesap verebilir ve profesyonel bir hakemlik kültürünü teşvik etmektedir.
Hakemlerin Eğitilmesi ve Desteklenmesi
ICMJE; gizlilik, yapıcı geri bildirim, çıkar çatışmalarının yönetimi ve intihal ya da veri düzensizliklerinin tanınması gibi konularda hakemler için düzenli eğitim verilmesini önermektedir. Dergilerin yeni hakemler için rehber belgeler, web seminerleri veya mentorluk sistemleri sunması teşvik edilmektedir.
Şeffaflığın Artırılması ve Çıkar Çatışmalarının Yönetilmesi
Editörler ve hakemler, değerlendirmelerini etkileyebilecek mali ve mali olmayan çıkar çatışmalarını açıkça beyan etmelidir. Dergiler şunları benimsemeyi tercih edebilir:
- Kimliğe dayalı önyargıyı azaltmak için kör hakemlik.
- Açık hakemlik; hakem raporlarının, hatta hakem kimliklerinin bile kamuya açıklanması.
- Hakem performansının ve davranışlarının kurum içi izlenmesi.
Hangi model seçilirse seçilsin, tutarlı politikalar ve yazarlarla şeffaf iletişim, hakemlik sürecine güven oluşturulmasına yardımcı olur.
Araştırmacılar İçin Pratik Çıkarımlar
Bireysel araştırmacılar için ICMJE’nin 2025 önerileri, çeşitli somut sorumluluklara dönüşmektedir:
- Makalenin hazırlanmasında her türlü yapay zekâ kullanımını açıklayın ve yapay zekânın çıktılarının doğruluğunu dikkatle kontrol edin.
- Listelenen tüm yazarların yazarlık için gerekli tüm kriterleri karşıladığından ve katkıların belgelendiğinden emin olun.
- Dergileri dikkatle seçin; yağmacı yayınlardan kaçının ve tekli gönderim politikalarına uyun.
- Doğru veri erişilebilirliği beyanları sağlayın ve uygun durumlarda temel verileri paylaşmaya hazır olun.
- İntihal tespit araçlarını sorumlu bir şekilde kullanın ve dikkatli revizyonlar ile kaynak gösterme iyileştirmeleri için zaman ayırın.
Bu beklentiler göz önüne alındığında, bir makaleyi yalnızca yapay zekâya güvenerek “düzenlemek” veya oluşturmak risklidir. Birçok yazar, metni kendi sözleriyle taslak hâline getirmenin ve ardından dergi kurallarını, kaynakça stillerini ve etik gereklilikleri bilen profesyonel düzeltmenler ve editörlerle çalışmanın daha güvenli olduğunu düşünür.
Dergiler ve Yayıncılar İçin Pratik Çıkarımlar
Dergiler ve yayıncılar da 2025 çerçevesi kapsamında yeni ve güçlendirilmiş sorumluluklarla karşı karşıyadır:
- Rol tanımları ve yapay zekâ kullanımına ilişkin açıklama gereklilikleri de dâhil olmak üzere, açık yazarlık ve katkı sağlayanlara ilişkin politikalar uygulayın.
- Gönderim ve kabul öncesi aşamalarda intihal ve benzerlik taramasını güçlendirin.
- Veri paylaşımı, düzeltmeler ve geri çekmeler hakkında politikalar geliştirin ve yayımlayın.
- Çift gönderimleri ve yinelenen yayınları tarayın.
- Hakem eğitimine ve denetimine yatırım yaparak hakem değerlendirmesinin kalitesini ve adilliğini artırın.
Yayıncılar, dergi politikalarını ICMJE önerileriyle yakından uyumlu hâle getirerek yazarlara açık beklentiler sunabilir ve daha güvenilir, verimli ve şeffaf bir küresel araştırma ekosistemine katkıda bulunabilir.
Sonuç
ICMJE 2025 güncellemeleri, tıbbi yayıncılığın etiği ve uygulamalarında önemli bir gelişmeye işaret etmektedir. Yeni kılavuz; yazarlık sorumluluğu, yapay zekâda şeffaflık, veri paylaşımı, yağmacı yayıncılık ve hakemlikte hesap verebilirliğe odaklanarak araştırmalarda en önemli unsurları, yani güvenilirlik, yeniden üretilebilirlik ve kamu güvenini korumayı amaçlamaktadır.
Araştırmacılar için mesaj açık: kılavuzları anlayın, katkıları belgeleyin, yapay zekâ kullanımını açıklayın, dergileri dikkatle seçin ve verileri özenle ele alın. Dergiler ve kurumlar için zorluk ise bu değerleri destekleyen ve sorunlar ortaya çıktığında hızlı tepki veren teknik, prosedürel ve kültürel sistemler oluşturmaktır.
Yapay zekâ tarafından üretilen metinlerin ve giderek gelişen benzerlik kontrollerinin olduğu bir dönemde, aceleyle hazırlanmış makaleler veya yeterince kontrol edilmeyen yapay zekâ çıktıları kolayca etik kaygılara, yüksek benzerlik oranlarına ya da doğrudan reddedilmeye yol açabilir. Daha güvenilir bir yaklaşım, teknolojinin sorumlu kullanımı ile dikkatli taslaktan doğru kaynak göstermeye ve uzman insan redaksiyonuna kadar uzanan kapsamlı, insan odaklı kalite kontrolünü birleştirmektir. Yazarlar, editörler ve kurumlar ICMJE çerçevesi kapsamında birlikte çalıştığında, tıbbi yayınların yalnızca teknik açıdan sağlam olmasını değil, aynı zamanda etik açıdan güçlü ve hastaların, sağlık çalışanlarının ve kamuoyunun kendilerine duyduğu güvene layık olmasını da sağlamaya yardımcı olurlar.
