Akademik ve Bilimsel Yazımda Zamirleri Açık ve Etkili Kullanma

Zamirleri Açık ve Etkili Kullanma

Zamirler olmadan İngilizce akademik metinler yazmayı hayal etmek zordur. Akademik ve bilimsel yazarlar bir kişiye, nesneye, kavrama veya sürece her gönderme yaptıklarında tam isimleri tekrarlamak zorunda kalsalardı, kitapları ve makaleleri kullanışsız, gereksiz yere uzun ve okuması yorucu olurdu. Zamirler, bağlaşıklığı korumamıza, gereksiz tekrarları önlememize ve cümlelerin akıcı biçimde ilerlemesini sağlamamıza olanak tanır. Ancak zamirlerin yalınlığı, dikkatsizce kullanıldıklarında onları tehlikeli hâle getirebilir. Açıkça anlaşılmayan tek bir it veya they zamiri bile okuyucuların yazarın ne demek istediğinden emin olamamasına yol açabilir.

Argümanların genellikle karmaşık olduğu ve okuyucuların kesin mantıksal bağlantılara büyük ölçüde dayandığı akademik bağlamlarda, zamirler özellikle dikkatli kullanılmalıdır. Her zamirin açık ve belirli bir öncülü (yerine geçtiği isim veya fikir) olmalı ve bu öncülle hem sayı hem de kişi bakımından uyum göstermelidir. Ayrıca zamirler, gönderimlerinin kesinlikle anlaşılacağı şekilde yerleştirilmelidir: okuyucular it zamirinin yönteme mi, sonuca mı, yoruma mı yoksa önceki cümlenin tamamına mı gönderme yaptığını asla tahmin etmek zorunda kalmamalıdır.

Zamir Uyumu Neden Önemlidir?

Zamir uyumunun iki temel boyutu vardır: sayı (tekil ve çoğul) ve kişi (birinci, ikinci veya üçüncü kişi). Zamirler kendilerinden önce gelen ifadelerle uyuşmadığında ortaya çıkan ifade bilgisel açıdan kusurlu görünebilir; ancak daha da önemlisi, okuyucuların kimin ne yaptığını veya hangi varlığın ele alındığını anlamasını zorlaştırabilir. Bir araştırma makalesinde bu karışıklık, yöntemlerin, bulguların veya eylemlerin sorumluluğunun yorumlanmasını etkileyebilir.

Temel örneği ele alalım: “Dr John Smith seçkin bir dergide yayımlanmak üzere bir makale hazırladığında, metni çok dikkatli bir şekilde düzeltir.” Tekil eril zamir he, tekil isim öbeği Dr John Smith yerine açıkça kullanılmıştır. Özne Dr Jane Smith olarak değişirse zamir de doğal olarak she olur. Cümle çoğullaştırılırsa—“Başarılı akademisyenler makaleler hazırladığında …”—zamir de çoğul olur: metinleri çok dikkatli bir şekilde düzeltirler.

Bu değişimler açıktır, ancak gerçek akademik yazım çoğu zaman daha karmaşık isim öbeklerini, soyut varlıkları ve fail gruplarını içerir. Dikkatli uyum sağlamaya yönelik basit durumlarda edinilen alışkanlıklar bu nedenle çok önemlidir: Bu alışkanlıklar, daha zorlayıcı cümlelere de aktarılır.

Sayı Bakımından Uyum: Tekil ve Çoğul Zamirler

Sayı bakımından uyum, tekil isimlerin tekil zamirlerle, çoğul isimlerin ise çoğul zamirlerle karşılanması anlamına gelir. İlk bakışta bu açık görünür, ancak İngilizcede yazarlar için sık sık sorun oluşturan çeşitli kalıplar vardır.

Açık Tekil ve Çoğul Durumlar

En basit durumlarda kural açıktır:

• “Araştırmacı kendi veri tabanını güncelledi.” (tekil araştırmacı → tekil her)
• “Araştırmacılar kendi veri tabanlarını güncelledi.” (çoğul araştırmacılar → çoğul their)

Burada sayı ve kişi açıktır. bir akademisyen, bir yazar, everyone veya each participant gibi daha genel ya da belirsiz isimler kullandığımızda sorunlar başlar.

Belirsiz Zamirler ve “Everybody”

anyone, someone, nobody, each ve everybody gibi belirsiz zamirler anlam bakımından çoğul görünür, ancak dil bilgisi açısından tekildir. Bir gruba kolektif bir bütün olarak değil, grup içindeki bireylere gönderme yaparlar. Bu nedenle, katı dil bilgisi uyumu açısından tekil zamirler gerektirirler:

• “Herkes kendi en sevdiği yemeği getirdi.”
• “Her değerlendirici onun yorumlarını zamanında gönderdi.”
• “Bilgilendirme sonrası hiç kimse onun yanıtını değiştirmedi.”

Geleneksel dil bilgisinde everybody ile their sözcüklerinin birlikte kullanılması, tekillik ve çoğulluk arasında uyumsuzluk oluşturduğu için yanlış kabul edilir. Ancak bu kural, özellikle günümüz akademik yazımında toplumsal cinsiyet ve kapsayıcılıkla ilgili eşit derecede önemli kaygılarla etkileşime girer.

“O veya O” ve Tekil “They” Kullanımının Yükselişi

Uzun yıllar boyunca yazarlara, insanlara genel olarak atıfta bulunmak için genel anlamdaki he zamirini kullanmaktan kaçınmaları tavsiye edildi; çünkü bu yapı hem dışlayıcıdır hem de potansiyel olarak yanıltıcıdır. Yaygın bir alternatif he or she (veya his or her) kullanmaktı:

“Başarılı bir akademisyen, üst düzey bir dergide yayımlanmak üzere bir makale hazırladığında, makaleyi çok dikkatli bir şekilde düzeltir.”

Bu ifade dilbilgisel sayı uyumuna saygı gösterir, ancak sık kullanıldığında ağır ve tekrarlı gelebilir. Buna karşılık günümüzde birçok yazar bu tür bağlamlarda tekil they kullanımını tercih ediyor:

“Başarılı bir akademisyen, üst düzey bir dergide yayımlanmak üzere bir makale hazırladığında, makaleyi çok dikkatli bir şekilde düzeltir.”

Geleneksel olarak bazı yazım kılavuzları, they zamirinin temelde çoğul olduğu gerekçesiyle tekil they kullanımına karşı çıkıyordu. Ancak güncel kullanım hızla değişiyor ve birçok büyük yayınevi, üniversite ve dergi, cinsiyet yanlılığından kaçınmak ve ikili cinsiyet çerçevesi içinde tanımlanmayan kişileri kapsamak amacıyla tekil they kullanımını artık kabul ediyor, hatta öneriyor. Yazar olarak hedef derginizin veya kurumunuzun yönergelerini izlemelisiniz. Tekil they kullanımına izin veriyorlarsa bu genellikle en akıcı ve kapsayıcı seçenektir. Daha muhafazakâr bir kullanımı tercih ediyorlarsa, tekrarı kulağa garip gelmekten kaçınmak için he or she kullanımını korumanız veya cümleleri çoğul biçimde (scholars … they) yeniden kurmanız gerekebilir.

Kişi Uyumu: Birinci, İkinci ve Üçüncü Kişi

Sayı uyumu kaç kişi veya şey olduğunu ilgilendirirken, kişi uyumu kimin konuştuğunu ilgilendirir. İngilizcede birinci kişi (ben, biz), ikinci kişi (siz) ve üçüncü kişi (o, o, o, onlar) ayrımı yapılır. Resmî akademik yazımda araştırma makalelerinin çoğu esas olarak üçüncü kişiyle yazılır; yazarlar kendi eylemlerini açıkladıklarında bazen birinci çoğul kişi (biz) kullanılır.

Yazarlar cümle veya paragrafın ortasında farkında olmadan kişi değişikliğine gittiklerinde sorunlar ortaya çıkar. Aşağıdaki örnekleri inceleyin:

• “Başarılı bir akademisyen, üst düzey bir dergide yayımlanmak üzere bir makale hazırladığında, makaleyi çok dikkatli bir şekilde düzeltir.” (Üçüncü kişide tutarlı kullanım)
• “Başarılı bir akademisyen, üst düzey bir dergide yayımlanmak üzere bir makale hazırladığında, makaleyi çok dikkatli bir şekilde düzeltirsiniz.” (İkinci kişiye hatalı geçiş)

İkinci cümlede özne başarılı bir akademisyen (üçüncü tekil kişi) olarak başlar, ancak aniden siz (ikinci kişi) olarak muhatap alınır. Bu değişim, resmî akademik yazımda genellikle uygun görülmese de samimi tavsiyelerde yaygındır. Yazarların biz ile başlayıp farkında olmadan siz veya bir kişi kullanımına geçmesi de benzer sorunlara yol açar.

Çoğu araştırma bağlamında baskın bir bakış açısı seçmeli ve bunu sürdürmelisiniz:

• Üçüncü kişi: nesnelliği vurguladığı için beşerî bilimlerde ve fen bilimlerinde yaygındır (“Çalışma şunu göstermektedir: …”).
• Çoğul birinci kişi (“we”): özellikle yazarların kendi eylemlerine atıfta bulunurken (“Veri topladık … Analiz ettik …”) bilim alanlarında giderek daha fazla kabul görmektedir.
• Tekil birinci kişi (“I”): bazı disiplinlerde (ör. felsefe, edebiyat çalışmaları) tek yazarlı çalışmalarda daha yaygındır; ancak diğerlerinde hâlâ önerilmez.
• İkinci kişi (“you”): okuyucuya doğrudan seslendiği ve daha sohbet havasında bir ton oluşturduğu için araştırma makalelerinde genellikle kaçınılır.

Ne seçerseniz seçin, tutarlılık çok önemlidir. Yöntem bölümüne üçüncü kişiyle (“Araştırmacılar veri topladı …”) başlayıp, stil kılavuzunuz buna açıkça izin vermedikçe ve değişiklik için güçlü yapısal gerekçeleriniz olmadıkça, bölümün ortasında we kullanımına geçmeyin.

Zamir Gönderiminin Açık Olmasını Sağlama

Zamirler sayı ve kişi bakımından uyumlu olsalar bile gönderimleri belirsizse yine de kafa karışıklığına yol açabilirler. it, this, that, which ve they gibi zamirler belirli bir isme veya açıkça formüle edilmiş bir fikre net biçimde gönderme yapmalıdır. Yoğun akademik düzyazıda belirsizlik, zamirin yakınında birden fazla olası öncül bulunduğunda sıkça ortaya çıkar.

Belirsiz “It”

Şu cümleyi ele alalım: “Araba eve çarpmasına rağmen hasar görmedi.” it zamiri dilbilgisel olarak hem car hem de house sözcüğüne gönderme yapabilir. Okurlar, bağlamdan kastedilen anlamı çıkarabilir; ancak belirsizlik devam eder. Daha açık bir biçim şöyledir:

• “Araba eve çarpmasına rağmen ev hasar görmedi.”
• veya “Araba eve çarpmasına rağmen araba hasar görmedi.”

Akademik yazımda, özellikle deney düzeneklerini, istatistiksel sonuçları veya mantıksal ilişkileri açıklarken bu tür bir belirsizlik ciddi sonuçlar doğurabilir. Okurlar hangi unsurun etkilendiğini yanlış yorumlarsa tüm savı yanlış anlayabilirler.

Fikirlere Belirsiz Gönderme

Zamirler, tek bir isme değil, kendisinden önce gelen bir yan tümcenin veya cümlenin tamamına gönderme yaptıklarında da belirsiz olabilir. Örneğin:

“Ev tamamlandığında güzel olacak.”

Burada it zamiri eve gönderme yapıyor gibi görünür; ancak tamamlanmış olma durumuna gönderme yapacak şekilde de okunabilir. Daha açık bir biçim şöyledir:

“Ev tamamlandığında, güzel bir yuva olacak.”

Artık zamir açıkça house sözcüğüne bağlanıyor ve ifade edilen fikir daha somut hâle geliyor. Akademik yazımda yaygın bir sorun, this sözcüğünün veya this can lead to confusion ifadesinin belirsiz kullanılmasıdır. Örneğin:

“Örneklem büyüklüğü küçüktü ve katılımcı seçimi süreci yanlıydı. Bu nedenle sonuçlar temkinli biçimde yorumlanmalıdır.”

this tam olarak neye gönderme yapıyor? Küçük örneklem büyüklüğüne mi, yanlı katılımcı seçimine mi, yoksa ikisine birden mi? Daha kesin bir yeniden yazım şöyle olabilir:

• “Bu sınırlılıklar, sonuçların temkinli biçimde yorumlanması gerektiği anlamına gelir.”
• veya “Bu küçük örneklem büyüklüğü ile yanlı katılımcı seçiminin birleşimi şu anlama gelir: …”

Genel olarak, bir zamirin birden fazla öncüle gönderme yapma ihtimali varsa, bir miktar tekrara yol açsa bile isim öbeğini tekrarlamak veya yeniden ifade etmek genellikle daha güvenlidir.

Zamirleri Kontrol Etmek İçin Pratik Stratejiler

Yazarlar ne söylemek istediklerini bildikleri için kendi çalışmalarındaki zamir sorunlarını çoğu zaman gözden kaçırırlar. Cümle zihinsel olarak açık görünür; bu nedenle diğer okuyucular açısından belirsiz olma ihtimalini fark etmek kolay değildir. Birkaç pratik strateji yardımcı olabilir:

• Zamir bakımından yoğun cümleleri yüksek sesle okuyun. Her zamirden önce kısa bir süre durup “Bu tam olarak neye gönderme yapıyor?” diye sormak, belirsiz bağlantıları ortaya çıkarabilir.
• Zamir ile öncülü arasındaki mesafeyi kontrol edin. Araya çok sayıda sözcük veya birden fazla isim giriyorsa ismi tekrarlamayı ya da cümleyi yeniden yapılandırmayı düşünün.
• “it”, “they”, “this”, “that”, “which” ve “these” ifadelerinin tümünü vurgulayın. Ardından her biri için tam öncülün altını çizin. Tek bir ismi veya fikri açıkça belirleyemiyorsanız metni yeniden düzenleyin.
• Kişi değişikliklerine dikkat edin. Paragrafları özellikle I/we, you ve he/she/they arasındaki değişiklikler açısından gözden geçirin. Herhangi bir değişikliğin kasıtlı ve uygun olduğundan emin olun.
• Metni bir meslektaşınızdan, mentorunuzdan veya profesyonel bir editörden incelemesini isteyin. Yeni bir okuyucunun, bir zamirin gönderiminin yazarın varsaydığı kadar açık olmadığı durumları fark etme olasılığı daha yüksektir.

Sonuç

Zamirler, akademik ve bilimsel yazımda küçük ama güçlü araçlardır. İyi kullanıldıklarında tekrarı azaltır, cümleleri akıcı biçimde birbirine bağlar ve okuyucuların karmaşık argümanları kolayca takip etmesine yardımcı olurlar. Dikkatsizce kullanıldıklarında ise belirsizlik yaratır, uyumu bozar ve anlamı bulanıklaştırırlar. Bu nedenle zamir kullanımına hâkim olmak yalnızca “hatalardan” kaçınmayı değil, her zamirin öncülüyle sayı ve kişi bakımından uyumlu olmasını ve her gönderimin son derece açık olmasını sağlamak için bilinçli bir çaba göstermeyi gerektirir.

Öznenin-yüklemin uyumuna dikkat ederek, tutarlı bir anlatım bakış açısını koruyarak ve belirsiz zamirleri düzelterek akademik yazarlar çalışmalarının açıklığını ve kesinliğini önemli ölçüde artırabilir. İnce ayrımların önem taşıdığı ve dikkatli akıl yürütmenin gerekli olduğu alanlarda bu ayrıntılara gösterilen özen isteğe bağlı değildir; etkili ve profesyonel iletişimin temel bir bileşenidir.