Özet
Akademik kaynakçalarda bir zamanlar kullanılan birçok Latince kısaltma, modern yayıncılık uygulamalarında büyük ölçüde ortadan kalkmış olsa da bazıları dipnotlarda, sonnotlarda ve tarihî akademik çalışmalarda görülmeye devam etmektedir. En çok yanlış anlaşılanlar arasında “ibid.” (ibidem kısaltması) ve “id.” ailesi (idem, eadem ve ilgili biçimlerin kısaltmaları) bulunur. Bu kısaltmalar kesin dilbilgisi kurallarına uyduğundan ve yanlış kullanımları editörler, hakemler ve okurlar için kafa karışıklığına yol açtığından, yazarlar bunları ne zaman, nasıl ve neden kullanacaklarını tam olarak anlamalıdır.
Bu kapsamlı kılavuz, “ibid.” ile “id.” grubunun anlamını, tarihini ve doğru kullanımını açıklar; cinsiyet ve sayı kullanımının nasıl yönetileceğini belirtir; bu kısaltmaların ne zaman kullanılmaması gerektiğini ana hatlarıyla ortaya koyar ve yayıncıların bunları tamamen yasakladığı durumları vurgular. Ayrıca yanlış yorumlamadan veya belirsizlikten kaçınarak bunların modern akademik kaynak gösteriminde etik biçimde nasıl kullanılabileceğini ele alır.
Bu kısaltmalarla tarihî eserlerde karşılaşmanız, alanınız için bunları kullanmanız gerekmesi veya yalnızca işleyişlerini anlamak istemeniz fark etmeksizin, bu kılavuz size akademik el yazmalarında bunları doğru, tutarlı ve profesyonel biçimde uygulamak için gereken bilgiyi sunar.
📖 Tam Uzunlukta Makale (Daraltmak için tıklayın)
Doğru Akademik Kaynak Gösterimi İçin “Ibid.” ve “Id.”yi Anlamak
Bir zamanlar akademik kaynakçalarda yaygın olan Latince kısaltmaların çoğu günümüz el yazmalarında ortadan kalkmış olsa da, birkaçı hâlâ kullanılmaktadır—özellikle beşerî bilimlerde, hukuk akademik çalışmalarında, arşiv araştırmalarında ve tarih odaklı disiplinlerde. Günümüzde araştırmacıların sıklıkla kafasını karıştıran iki kategori “ibid.” ve “id.” grubudur (id., ead., eid., eaed. ve zaman zaman bunların tam Latince biçimleri). Bu biçimler metin içi atıflardan ziyade dipnotlarda ve sonnotlarda kullanıldığından, çoğunlukla eski akademik çalışmalarda veya geleneksel kaynak gösterme kurallarını koruyan disiplinlerde görülür.
Bununla birlikte, günümüzde birçok yazar bunların anlamlarını veya nasıl doğru uygulanacağını hiç öğrenmemiştir. Yanlış kullanım kafa karışıklığına, editoryal düzeltmelere ve bazı durumlarda metnin reddedilmesine ya da revizyon talebine yol açar. Bu genişletilmiş kılavuz, “ibid.” ve “id.” ailesinin nasıl doğru kullanılacağını açıklar ve bunlardan kaçınmanız gereken durumları vurgular.
1. Latince Kısaltmalar Neden Hâlâ Önemli?
Latince kısaltmalar, araştırmaların çoğunun klasik eğitimden büyük ölçüde etkilenmiş dillerde dolaşıma sokulduğu dönemde akademik kaynak gösteriminin temel unsurlarıydı. Günümüzde kaynak gösterme stillerinin çoğu (ör. APA, MLA, Chicago Yazar–Tarih, Harvard), açıklık ve küresel okunabilirlik adına Latince kısaltmalardan kaçınır veya bunların kullanımını teşvik etmez.
Bununla birlikte, bazı kaynak gösterme sistemleri bunları hâlâ kullanır:
• Chicago beşerî bilimler dipnot ve kaynakça sistemi,
• hukuki kaynak gösterimi (uluslararası hukuk dâhil),
• klasik çalışmalar, Orta Çağ çalışmaları ve filoloji,
• felsefe ve teoloji,
• arşiv ve birincil kaynak açıklamaları.
Alanınız artık bu biçimleri kullanmıyor olsa bile, bunlarla eski akademik çalışmalarda veya arşiv kaynaklarında karşılaşabilirsiniz. Bu nedenle bunları anlamak, özellikle yayımlanmak üzere makale hazırlayanlar olmak üzere tüm araştırmacılar için yararlıdır.
2. “Ibid.” — Anlamı, İşlevi ve Doğru Kullanımı
“Ibid.”, “aynı yerde” veya “tam da o yerde” anlamına gelen Latince ibidem sözcüğünün kısaltmasıdır. Bu ifade belirli bir kitap ya da makale başlığına değil, kendinden önceki atfın tamamına gönderme yapar.
2.1 “Ibid.” Ne Zaman Kullanılır?
“ibid.” ifadesini yalnızca bir sonraki atıf (hemen ardından gelen dipnot veya kaynak satırı) öncekiyle tam olarak aynı kaynağa gönderme yapıyorsa kullanın.
Örnekler:
1. Smith, Ecology of Birds, 55.
2. Ibid.
Bu, 2 numaralı atfın Smith’in Ecology of Birds adlı eserinin 55. sayfasına gönderme yaptığı anlamına gelir.
2.2 “Ibid.” Hangi Durumlarda Açıklama Gerektirir?
Kaynak aynı, ancak sayfa numarası (veya konum) farklıysa yeni konumu ekleyin:
1. Smith, Ecology of Birds, 55.
2. Ibid., 61.
Bu, “aynı kaynak, ancak 61. sayfa” anlamına gelir.
Önemli: Bazı stil rehberleri sayfa numarasından önce virgül kullanılmasını gerektirir; bazılarıysa bunu yasaklar. Her zaman derginin yönergelerini kontrol edin.
2.3 “Ibid.” Ne Zaman Kullanılmamalı?
“ibid.” kullanmaktan kaçının:
• arada herhangi bir atıf varsa,
• önceki dipnot birden fazla kaynak içeriyor,
• kaynak belirsiz olabilir,
• stil rehberiniz bunu yasaklıyor (birçoğu yasaklar),
• hedef derginiz geleneğe göre açıklığa öncelik veriyorsa.
Kaynağın kimliği konusunda en ufak bir belirsizlik varsa asla “ibid.” kullanmayın.
3. “Id.” Grubu — Cinsiyet ve Sayıyı Anlamak
id. kısaltması, “aynı kişi” (eril) anlamına gelen idem sözcüğünün kısaltmasıdır. Bir alıntının tamamını ifade eden “ibid.”den farklı olarak “id.” yalnızca yazar adının yerine geçer.
Latince cinsiyet ve sayıya göre çekimlendiğinden, ilgili biçimler şunlardır:
• id. veya idem — eril tekil, “aynı erkek/kişi,”
• ead. veya eadem — dişil tekil, “aynı kadın/kişi,”
• eid. veya eidem — eril veya karma cinsiyetli çoğul, “aynı kişiler,”
• eaed. veya eaedem — dişil çoğul, “aynı kadınlar.”
3.1 “Id.” Biçimleri Ne Zaman Kullanılmalı
“id.” veya varyantlarından birini yalnızca şu durumlarda kullanın:
• aynı yazarın veya yazarların iki ya da daha fazla eseri art arda alıntılanıyorsa,
• yazarın adını tekrarlamak gereksizliği azaltıyorsa,
• stil kılavuzunuz Latince kısaltmalara izin veriyorsa,
Ayrıca:
• yazarın cinsiyeti ve sayısı için doğru biçimi seçiyorsanız.
Erkek yazar için örnek:
1. John Adams, Political Reform, 88.
2. Id., Republican Virtues, 41.
Kadın yazar için örnek:
1. Sarah Lee, Marine Ecosystems, 212.
2. Ead., Ocean Currents, 44.
İki erkek veya karma cinsiyetli yazar için örnek:
1. Chen ve Patel, AI in Medicine, 144.
2. Eid., Neural Interfaces, 53.
3.2 “Id.” Biçimleri Ne Zaman Kullanılmamalı
Şu durumlarda bu kısaltmalardan kaçının:
• yazarlık belirsiz olabiliyorsa,
• cinsiyet bilinmiyorsa,
• stil kılavuzu Latince terimleri yasaklıyorsa,
• kurumsal veya kuruluş yazarı kullanılıyorsa,
• kaynakça stili adların eksiksiz olarak tekrarlanmasını gerektiriyorsa.
Şüpheye düştüğünüzde yazarın adını yeniden yazın. Açıklık, kısalıktan daha önemlidir.
4. Yaygın Karışıklıklar: “Ibid.” ve “Id.” ile “Op. cit.”
Bu Latince kısaltmalar, özellikle eski akademik çalışmalarda sıkça karıştırılır.
• Ibid. = hemen öncekiyle aynı atıf.
• Id. = hemen önceki kaynakçada yer alan kaynakla aynı yazar.
• Op. cit. = “atıf yapılan eserde” (büyük ölçüde eskimiş ve önerilmez).
Yalnızca “ibid.” aynı kaynağı ifade eder. Yalnızca “id.” aynı yazarı ifade eder.
5. Yazı Stili: Roman mı, İtalik mi?
Hem “ibid.” hem de “id.” geleneksel olarak roman yazı karakteriyle gösterilir; ancak bazı yayınevleri italik yazımı tercih eder. Stil kılavuzları farklılık gösterdiğinden:
• Chicago NB = düz yazı,
• birçok Avrupa beşerî bilimler yayınevi = italik,
• hukuk yazımı = düz yazı,
• klasik filoloji = italik kullanımı isteğe bağlıdır.
Hangi stili seçerseniz seçin, tutarlı biçimde uygulayın.
6. Çağdaş Dergiler Bu Kısaltmalardan Kaçındığında
Birçok çağdaş dergi Latin kökenli kısaltmaların kullanılmasını önermez veya yasaklar; çünkü bu kısaltmalar:
• uluslararası okurların kafasını karıştırırlar,
• Latin dillerini konuşmayanlar için sezgisel değildirler,
• belirsizliğe yol açarlar,
• dijital dizin oluşturma ve kaynak yönetimini karmaşıklaştırırlar.
Bunun yerine genellikle kısaltılmış yazar–başlık bilgilerinin tekrarlanmasını gerektirirler. “ibid.” veya “id.” kullanmadan önce daima hedef derginin yönergelerini kontrol edin.
7. Doğru ve Yanlış Kullanım Örnekleri
Doğru:
1. Thompson, Sosyal Davranış, 122.
2. Ibid., 126.
1. García, Bedenlenmiş Biliş, 45.
2. Ead., Nörofenomenoloji, 11.
Yanlış:
• araya başka bir atıf girdiğinde “ibid.” kullanmak,
• cinsiyet veya yazarlık kesin olmadığında “id.” kullanmak,
• bir başlıfa atıfta bulunmak için “id.” kullanmak (bu ifade yalnızca bir kişiyi belirtir),
• bir önceki notta birden fazla kaynak yer aldığında iki kısaltmadan herhangi birini kullanmak.
8. Bu Kısaltmaları Bugün Kullanmalı mısınız?
Bunları yalnızca şu durumlarda kullanın:
• disiplininiz bunların kullanılmasını bekliyorsa,
• dergi veya yayınevi bunlara açıkça izin veriyorsa,
• kaynak gösterme stiliniz bunları gerektiriyorsa,
• bunları kullanmak açıklığı azaltmak yerine artırır.
Aksi takdirde modern uygulama, tekrarla açıklığı tercih eder.
9. Sonuç
“Ibid.” ve “id.” grubu bazı alanlarda hâlâ önemli araçlardır; ancak bunlar, dil bilgisi kuralları tam olarak anlaşılarak titizlik ve dikkatle kullanılmalıdır. Doğru kullanıldıklarında notları kısaltır ve gereksiz tekrarları önlerler. Yanlış kullanıldıklarında ise okurların kafasını karıştırır, editörleri zor durumda bırakır ve akademik argümanlarda belirsizliğe yol açarlar.
Araştırma makalelerinizde doğru kaynak gösterimini, açık atıf kullanımını ve yayına hazır akademik üslubu sağlamada uzman desteği istiyorsanız, dergi makalesi düzenleme hizmetimiz ve makale düzenleme hizmetimiz yayın süreci boyunca size destek olabilir.
