Dergi Etki Faktörü Açıklaması: Hesaplama, Önemi ve Sınırlamaları

Journal Impact Factor’ı ve Önemini Anlamak

1. Giriş: Journal Impact Factor Nedir?

Journal Impact Factor (JIF), belirli bir dergideki makalelerin ne sıklıkla atıf aldığını göstermeyi amaçlayan sayısal bir göstergedir. Bilimsel Bilgi Enstitüsü’nün (ISI) kurucusu Eugene Garfield tarafından 1960’larda geliştirilen bu ölçüt, başlangıçta kütüphanecilerin hangi dergilere abone olacaklarına karar vermelerine yardımcı olacak bir araç olarak tasarlanmıştı. Ancak zamanla, bir derginin prestijinin, görünürlüğünün ve algılanan kalitesinin kısa bir göstergesi olarak görülen güçlü bir sinyale dönüştü.

Bugün JIF, Clarivate tarafından Journal Citation Reports (JCR) kapsamında yıllık olarak derlenip yayımlanmaktadır. Yaygın olarak şu amaçlarla kullanılır:

• researchers deciding where to submit manuscripts;
• makalelerini nereye göndereceğine karar veren araştırmacılar;
• yayın kayıtlarını değerlendiren üniversiteler ve araştırma enstitüleri;
• abonelik kararları veren kütüphaneciler;
• dergilerini pazarlayan yayıncılar.

Bu yaygın kullanımına rağmen etki faktörü, sıkça eleştirilen bir ölçüttür. Etkili biçimde kullanmak ve yaygın tuzaklardan kaçınmak için hem nasıl hesaplandığını hem de neyi ölçmediğini anlamak çok önemlidir.

2. Dergi Etki Faktörü Nasıl Hesaplanır

En basit hâliyle JIF bir orandır. Belirli bir yılda, önceki iki yıl içinde bir dergide yayımlanan içeriklere yapılan atıfları dikkate alır. Standart formül şöyledir:

JIF (X yılı için) =
X yılında, X-1 ve X-2 yıllarında yayımlanan öğelere yapılan atıf sayısı ÷ X-1 ve X-2 yıllarında yayımlanan “atıf yapılabilir öğe” sayısı

Örneğin, bir derginin 2022 ve 2023 yıllarında 100 adet atıf yapılabilir öğe (makale, derleme vb.) yayımladığını varsayalım. Bu 100 öğeye 2024 yılında JCR tarafından izlenen tüm dergilerde toplam 500 kez atıf yapılmış olsun. Derginin 2024 etki faktörü şöyle olur:

JIF 2024 = 500 ÷ 100 = 5,0

Başka bir deyişle, bu dergide 2022–2023 yıllarında yayımlanan her makaleye 2024 yılında ortalama beş kez atıf yapılmıştır.

Bu temel çerçeveyi karmaşıklaştıran çeşitli ayrıntılar vardır:

• Yalnızca belirli içerik türleri (genellikle “makaleler” ve “derlemeler”) atıf yapılabilir öğeler olarak sayılır. Editoryaller, mektuplar, haber metinleri ve düzeltmeler, atıf alsalar bile paydada sayılmayabilir.
• JCR ayrıca, daha uzun bir atıf dönemi kullanan ve atıfların yavaş biriktiği alanlarda daha istikrarlı bir ölçüm sağlayabilen beş yıllık etki faktörlerini de yayımlar.
• Etki faktörleri yalnızca belirli veri tabanlarında dizinlenen dergiler için hesaplanır; özellikle beşerî bilimlerde ve bazı bölgesel alanlarda yer alan birçok nitelikli derginin JIF'si yoktur.

3. Etki Faktörü Neden Önemlidir

Sınırlılıklarına rağmen JIF, akademik iletişimde merkezi bir rol oynar. Nasıl kullanıldığını ve bazen nasıl yanlış kullanıldığını anlamak, yayıncılık ortamında daha etkili biçimde yol almanıza yardımcı olabilir.

3.1 Dergi itibarının göstergesi

Daha yüksek etki faktörleri, çoğu zaman bir derginin içeriğinin geniş bir kitle tarafından okunduğunun ve atıf aldığının, dolayısıyla etkili olduğunun göstergesi olarak kabul edilir. Birçok araştırmacı, yüksek JIF'li dergilerde yayımlanmayı başarının göstergesi olarak görür. Kurumlar bu tür yayınları yıllık raporlarında öne çıkarabilir; bazı ulusal değerlendirme sistemleri de belirli eşiklerin üzerindeki dergilerde yayımlanan çalışmaları açıkça sayar veya ödüllendirir.

3.2 Yazarların makalelerini nereye göndereceğini etkileme

Bir derginin JIF'si oldukça görünür olduğundan, makale gönderme davranışını güçlü biçimde şekillendirir. Yazarlar çoğu zaman çalışmalarına gerçekçi olduğuna inandıkları en yüksek etki faktörüne sahip dergiyi hedefler; görünürlüğü, kariyer fırsatlarını ve algılanan itibarı en üst düzeye çıkarmayı umarlar. Bu rasyonel bir strateji olabilir, ancak gereğinden fazla önemsendiğinde şu sonuçlara yol açabilir:

• uzun gönderim süreçleri (tekrarlanan retler ve yeniden gönderimler);
• bulguların toplulukla paylaşılmasında yaşanan gecikmeler;
• sağlam ve kademeli çalışmalar pahasına “moda” konulara ve yöntemlere odaklanılması.

3.3 Fonlama ve terfi kararlarındaki rolü

Bazı kurumlarda dergi etki faktörleri, işe alım, terfi ve fonlama ölçütlerine resmî veya gayriresmî olarak dâhil edilmiştir. JIF'i 10 veya 15 olan dergilerde yayımlanmış makaleleri listeleyen bir özgeçmiş, çalışmanın gerçek kalitesi benzer olsa bile JIF'i 1 veya 2 olan dergilerde yayımlanmış makalelere sahip bir özgeçmişten farklı değerlendirilebilir. Bu nedenle birçok araştırmacı rekabetçi kalabilmek için “yüksek etkili dergilerde yayın yapma” baskısı hissetmektedir.

3.4 Kütüphane satın alma ve değerlendirmesi

Akademik kütüphaneler kısıtlı bütçelerle çalışır ve hangi dergilere abone olacakları konusunda zor kararlar vermek zorundadır. JIF, başlıkları önceliklendirmek için kullanılan çeşitli göstergelerden biridir. Daha yüksek etki faktörüne sahip dergiler, özellikle talep verileri (indirmeler, kütüphaneler arası ödünç verme) sınırlı veya eksik olduğunda, araştırma topluluğuna daha fazla değer sunduğu düşünülebilir.

3.5 Araştırma eğilimlerini haritalandırma

Etki faktörlerindeki zaman içindeki değişimler, araştırma faaliyetlerindeki değişimleri de gösterebilir. Örneğin veri bilimi veya iklim değişikliği araştırmalarındaki bir derginin JIF'inde hızlı bir artış, bu alanlara yönelik ilginin ve atıf faaliyetinin arttığına işaret edebilir. Analistler bazen bu eğilimleri gelişmekte olan alanları veya revaçtaki konuları belirlemek için kullanır.

4. Sınırlamalar ve Eleştiriler

Etki faktörü basit bir özet sunsa da aynı zamanda kaba bir ölçüttür. Birçok akademisyen ve kuruluş, dergi kalitesinin veya araştırma mükemmelliğinin baskın ya da tek ölçütü olarak kullanılmaması gerektiği konusunda uyarıda bulunmuştur.

4.1 Alana özgü farklılıklar

Atıf örüntüleri disiplinler arasında büyük farklılık gösterir. Tıp ve moleküler biyolojide, makalelerin iki veya üç yıl içinde birçok kez atıf alması yaygındır. Matematik, beşerî bilimler ve bazı sosyal bilimlerde atıflar daha yavaş birikir ve çoğu zaman daha uzun bir döneme yayılır. Sonuç olarak:

• Bir alanda 3 veya 4'lük bir JIF olağanüstü olabilirken başka bir alanda vasat kalabilir;
• Alanlar arasındaki etki faktörlerini karşılaştırmak nadiren anlamlıdır.

Bu nedenle birçok değerlendirme kılavuzu, yalnızca JIF'e dayalı disiplinler arası karşılaştırmaları açıkça caydırır.

4.2 Kısa atıf dönemi

JIF hesaplamalarında kullanılan standart iki yıllık dönem, özellikle daha yavaş ilerleyen alanlarda makalelerin uzun vadeli etkisini yansıtmayabilir. Felsefe, tarih veya kuramsal disiplinlerdeki önemli çalışmaların geniş çapta tanınması ve atıf alması yıllar sürebilir. Hızlı ilerleyen alanlarda bile en etkili makalelerden bazılarının atıf yaşam döngüleri ilk iki yılın çok ötesine uzanır.

4.3 Çarpık atıf dağılımları

Etki faktörü bir ortalama değerdir; ancak atıf sayıları büyük ölçüde çarpık bir dağılım gösterir. Çok sayıda atıf alan az sayıda makale, bir derginin JIF'ini önemli ölçüde yükseltebilirken aynı dergideki diğer birçok makale çok az atıf alır veya hiç atıf almaz. Bu şu anlama gelir:

• yüksek bir JIF, sizin makalenizin çok sayıda atıf alacağını garanti etmez;
• JIF'i bireysel makalelerin kalitesine ilişkin bir gösterge olarak kullanmak istatistiksel açıdan geçerli değildir.

4.4 Öz atıf ve manipülasyon

JIF çok etkili olduğundan, bazı dergiler ve hatta bazı yazarlar onu manipüle etmeye çalışır. Yaygın yöntemler şunlardır:

• yazarları aynı dergide yayımlanan güncel makalelere atıf yapmaya teşvik etmek veya bunu zorunlu kılmak;
• daha sık atıf alma eğiliminde olan çok sayıda derleme makalesi yayımlamak;
• “atıf yapılabilir öğelerin” sayısını en aza indirirken atıfları en üst düzeye çıkarmak için yayımlanan içeriklerin dağılımını değiştirmek.

Clarivate, aşırı öz atıfları izler ve dergileri cezalandırabilir; ancak manipülasyon hâlâ endişe kaynağıdır. Bununla birlikte, bazı yağmacı veya düşük kaliteli yayıncılar, belirsiz ya da şeffaf olmayan kuruluşlarca hesaplanan sahte “etki faktörlerini” tanıtır. Bu sayılar etkileyici görünebilir, ancak resmî JIF ile ilgisizdir ve bunlara güvenilmemelidir.

4.5 Makale düzeyi yerine dergi düzeyine dar odaklanma

Etki faktörü dergiyi bir bütün olarak tanımlar; belirli bir makalenin değerini göstermez. Bu nedenle JIF'e aşırı önem verilmesi, yayın mecrasının araştırmanın kendisinden daha değerli görüldüğü bir kültürü teşvik edebilir. Buna karşılık, Araştırma Değerlendirmesine İlişkin San Francisco Bildirgesi (DORA) gibi girişimler ve fon sağlayıcılarla kurumların benzer açıklamaları artık JIF'in bireysel araştırmacı performansının doğrudan ölçütü olarak kullanılmasını reddediyor.

5. Alternatif ve Tamamlayıcı Ölçütler

Bu sorunları kabul eden birçok kuruluş artık tek bir sayı yerine ölçütler bütünü kullanılmasını savunuyor. Çeşitli alternatifler, dergi ve makale etkisine farklı açılardan bakılmasını sağlar.

5.1 CiteScore

Scopus tarafından geliştirilen CiteScore, JIF'e benzer; ancak dört yıllık bir atıf aralığı kullanır ve daha geniş bir belge türleri yelpazesini kapsar. Şu şekilde hesaplanır:

X yılında, X-1 ile X-4 yılları arasında yayımlanan belgelere yapılan atıflar ÷ X-1 ile X-4 yılları arasında yayımlanan belge sayısı

Daha uzun zaman aralığı ve daha geniş kapsamı sayesinde CiteScore, özellikle atıfların yavaş biriktiği disiplinlerde bir derginin performansına ilişkin daha istikrarlı bir görünüm sunabilir.

5.2 h-endeksi ve h ile ilişkili ölçütler

h-endeksi, hem üretkenliği hem de atıf etkisini ölçer. Bir dergi için 50’lik h-endeksi, 50 makalenin her birine en az 50 kez atıf yapıldığı anlamına gelir. Başlangıçta bireysel araştırmacılar için önerilmiş olsa da bu kavram artık dergi düzeyinde de kullanılmaktadır. Kusursuz olmamakla birlikte, daha eski ve daha büyük dergileri kayırır; yine de JIF’in sunduğu anlık görüntüyü tamamlayabilir.

5.3 Alternatif metrikler

Alternatif metrikler, sosyal medya, bloglar, haber kaynakları, politika belgeleri ve diğer geleneksel olmayan kanallardaki bahsetmeler de dâhil olmak üzere araştırma çıktılarıyla çevrim içi etkileşimi izler. Bu göstergeler:

• akademik atıfların ötesindeki ilgiyi yakalayabilir;
• yayından kısa süre sonra ortaya çıkabilir ve ilgiye ilişkin daha hızlı bir sinyal sağlayabilir;
• atıf sayılarında görünür olmayabilecek toplumsal veya kamusal etkiyi öne çıkarabilir.

Alternatif metrikler atıf metriklerinin yerini almamalıdır; ancak bir araştırma çalışmasının akademik dergiler dışında ne kadar geniş ölçüde tartışıldığını ve kullanıldığını gösterebilir.

5.4 Eigenfactor ve ilgili ağ metrikleri

Eigenfactor puanı, bir derginin atıf ağı içindeki etkisini tahmin etmek için ağ analizini kullanır. Kendileri de yüksek atıf alan dergilerden gelen atıflara, daha az etkili yayınlardan gelen atıflara kıyasla daha fazla ağırlık verilir. Bu, dar bir kaynak grubundan çok sayıda atıf alan dergilerle alan genelinde geniş ölçüde tanınan dergiler arasındaki farkı ortaya koymaya yardımcı olur.

5.5 SNIP – Makale Başına Kaynak Normalize Edilmiş Etki

SNIP (Makale Başına Kaynak Normalize Edilmiş Etki), alanlar arasındaki atıf uygulamalarındaki farklılıkları düzeltir. Bir derginin bağlamsal atıf etkisini, atıfları konu alanındaki toplam atıf sayısına göre ağırlıklandırarak ölçer. Bu, disiplinler arasında daha anlamlı karşılaştırmalar yapılmasını sağlar.

5.6 Google Scholar metrikleri

Google Scholar, son beş yıldaki atıflara dayalı h-endeksini ölçen h5-endeksini sunar ve konferans bildirileri ile bazı kitap dizileri de dâhil olmak üzere geniş bir kaynak yelpazesini kapsar. Google Scholar, birçok geleneksel veritabanından daha fazla materyali dizinlediği için metrikleri, özellikle konferans bildirilerinin veya kitapların önemli olduğu alanlarda JIF ve CiteScore’u tamamlayabilir.

6. Etki Faktörü Nasıl Akıllıca Kullanılır?

JIF’in hem güçlü hem de zayıf yönleri göz önüne alındığında, özellikle kendi çalışmanızı nereye göndereceğinize karar verirken, onu pratikte nasıl kullanmalısınız?

6.1 Disiplinler arası farklılıklara saygı gösterin

İlk olarak, ilgisiz alanlardaki etki faktörlerini asla karşılaştırmayın. Tarih veya antropoloji alanında 3’lük bir JIF, üst düzey bir dergiyi temsil edebilirken klinik tıp veya genomik alanlarının bazılarında orta düzey olarak değerlendirilebilir. Dergileri değerlendirirken her zaman tüm JCR veritabanıyla değil, aynı konu kategorisindeki diğer dergilerle karşılaştırın.

6.2 Sayının ötesine bakın

Bir dergiye gönderim yapmadan önce şunları inceleyin:

• kapsamı ve tipik konuları;
• yakın zamanda yayımlanan makalelerin kalitesi;
• hakem değerlendirme sürecinin titizliği ve şeffaflığı;
• editör kurulu ve yayınevinin itibarı;
• güvenilir veri tabanlarında dizinlenmesi (örneğin Web of Science, Scopus veya Directory of Open Access Journals);

JIF'i kanıtlardan yalnızca biri olarak kullanın; tek ölçüt olarak değil. Araştırmanız için kusursuz bir uyum sağlayan ve hedef kitleniz tarafından geniş ölçüde okunan, etkisi biraz daha düşük bir dergi; makalenizin fark edilme olasılığının daha düşük olduğu, JIF'i daha yüksek bir dergiden daha iyi bir seçim olabilir.

6.3 Sahte veya yanıltıcı “etki faktörlerine” dikkat edin

Bazı yağmacı veya düşük kaliteli yayınevleri, akademik camiada tanınmış bir itibarı olmayan, adı belirsiz kuruluşlar tarafından hesaplanan kulağa etkileyici gelen “etki faktörlerini” tanıtır. Bir ölçütün Journal Citation Reports veya başka tanınmış bir atıf diziniyle açıkça bağlantısı yoksa ona temkinli yaklaşın. İddiaları her zaman Clarivate, Scopus veya bağımsız dizinler gibi güvenilir kaynaklar üzerinden doğrulayın.

6.4 Uzun vadeli etkiye odaklanın

Son olarak, amacınızın yalnızca yüksek JIF'li bir dergide makale yayımlamak değil, doğru okurlara ulaşmak ve kalıcı bir katkı sunmak olduğunu unutmayın. Bazı önemli çalışmalar son derece uzmanlaşmıştır ve iki yıl içinde yüzlerce kez atıf almayabilir; yine de dar bir topluluk içinde kritik olabilir veya ölçütlerin kolayca yakalayamayacağı pratik bir etki yaratabilir. Yayın stratejinizi planlarken araştırmanızın nerede okunacağını, kullanılacağını ve üzerine yeni çalışmalar inşa edileceğini göz önünde bulundurun.

7. Sonuç

Dergi Etki Faktörü akademik hayatın merkezi ve bazen de baskın bir unsuru olmayı sürdürüyor. Derginin görünürlüğü ve atıf etkinliği için yararlı bir gösterge olabilir ve çoğu zaman güçlü editoryal uygulamalar ve geniş bir okuyucu kitlesiyle ilişkilendirilir. Ancak kaliteyi ölçmekten çok uzaktır. Alanlar arasındaki farklılıklar, kısa atıf dönemi, çarpık dağılımlar ve manipülasyon fırsatları, özellikle bireysel makaleleri veya araştırmacıları değerlendirmek için kullanıldığında güvenilirliğini sınırlar.

En sorumlu yaklaşım, JIF'i birçok araçtan yalnızca biri olarak ele almaktır. JIF'i CiteScore, h-endeksi, SNIP, Eigenfactor ve ilgili altmetrikler gibi diğer ölçütlerle birleştirin ve her zaman alanınız bağlamında yorumlayın. Derginin kapsamına, hakem değerlendirmesine ve etik standartlarına, sayının kendisine verdiğiniz kadar, hatta en az onun kadar, dikkat edin.

Etki faktörünün nasıl hesaplandığını, size neler söyleyip neler söyleyemeyeceğini ve hangi alternatiflerin bulunduğunu anlayarak nerede yayımlayacağınız, çalışmanızı nasıl sunacağınız ve dergileri ve araştırma iddialarını nasıl eleştirel biçimde değerlendireceğiniz konusunda daha bilinçli seçimler yapabilirsiniz. Böylece odağın sayıların peşinden koşmaktan, kendi değerleriyle ayakta duran titiz ve anlamlı akademik çalışmaları teşvik etmeye kaymasına katkıda bulunursunuz.