Yağmacı ücret karşılığı yayın yapan akademik dergilerin güvenilir bir listesi var mı?

Yağmacı, Yayın Yapmak İçin Ücret Talep Eden Dergilerin Güvenilir Bir Listesi Var mı?

1. “Yayın Yapmak İçin Ücret Ödeme” Konusu Neden Hikâyenin Tamamı Değildir

“Yayın yapmak için ücret ödenen dergiler” veya “yağmacı dergiler listesi” ifadelerini çevrim içi aradığınızda, ücret talep eden her derginin şüpheli olduğu sonucuna varmak kolaydır. Listeler, bloglar ve sosyal medya paylaşımları bu izlenimi çoğu zaman pekiştirir; yazarları, sanki bunların tümü doğası gereği yağmacıymış gibi “yayın yapmak için ücret talep eden” yayın organlarından uzak durmaları konusunda uyarır.

Gerçekte durum daha inceliklidir. Özellikle açık erişim modellerindeki birçok meşru dergi; makale işlem ücretleri (APC'ler), gönderim ücretleri veya sayfa ücretleri talep eder. Bu ücretler; editoryal iş akışlarının yönetilmesi, uzman hakem değerlendirmesinin koordine edilmesi, redaksiyon ve dizgi, çevrim içi barındırma ve uzun vadeli koruma gibi gerçek maliyetleri karşılar. Abonelik geliri olmadan bu ücretler, yüksek kaliteli yayıncılığı sürdürmenin tek yolu olabilir.

Buna karşılık yağmacı dergiler ücretleri yayın bedeli olarak görür. Şunları yapabilirler:

• hızlı ya da garantili kabul sözü verir;
• yalnızca yüzeysel hakem değerlendirmesi yapar veya hiç hakem değerlendirmesi yapmaz;
• editoryal iyileştirme veya kalite kontrolünü asgari düzeyde sağlar;
• uzun vadeli bulunabilirliği veya korunmayı güvence altına almak için çok az çaba gösterir.

Bu nedenle temel mesele bir ücretin bulunup bulunmadığı değil, derginin karşılığında yazarların, okuyucuların ve fon sağlayıcıların beklediği editoryal ve akademik hizmetleri sağlayıp sağlamadığıdır.

2. Tek Bir Liste Neden Tamamen Güvenilir Olamaz

Yağmacı yayıncılığa karşı akademisyenler ve kuruluşlar iki geniş liste türü oluşturmuştur:

• Kara listeler – yağmacı olarak işaretlenen veya ciddi endişe uyandıran dergi ya da yayıncı listeleri.
• Beyaz listeler – belirlenmiş kalite veya etik kriterlerini karşılayan dergilerin listeleri.

Bu çabalar farkındalığı artırmış ve birçok araştırmacının zararlı yayın kanallarından kaçınmasına yardımcı olmuştur; ancak her iki yaklaşım da kusursuz olamaz.

2.1 Kara listelerin sınırlamaları

Kara listeler, aşağıdakiler gibi sorunlu davranışları tekrar tekrar sergileyen dergileri ve yayıncıları belirlemeye çalışır:

• sahte editör kurulları veya uydurma personel biyografileri;
• uydurma ölçütler ve yanıltıcı “etki faktörleri”;
• aynı anda tüm disiplinlerden makale göndermeye davet eden spam e-postaları;
• günler içinde değerlendirme ve yayımlama yönünde gerçekçi olmayan vaatler.

Ancak:

• Sorunlu tüm yayın kanallarını kapsayamazlar. Yeni dergi adları sık sık ortaya çıkar, bölünür, birleşir veya yeniden markalanır.
• Değerlendirmeler öznel olabilir. Zayıf ancak gelişmekte olan bir dergiyi kasıtlı olarak yağmacı bir dergiden ayırmak çoğu zaman muhakeme gerektirir.
• Yanlış pozitifler mümkündür. Süreçlerini ve itibarlarını henüz oluşturan yeni veya küçük dergiler erken bir aşamada işaretlenebilir.

Bu nedenle kara listeler en iyi şekilde uyarı araçları olarak kullanılmalıdır. Bir dergi birden fazla kara listede yer alıyorsa özellikle dikkatli olmalısınız; ancak bir derginin kara listede bulunmaması güvenli olduğu anlamına gelmez.

2.2 Beyaz listelerin sınırlamaları

Beyaz listeler; şeffaf hakem değerlendirmesi politikaları, editoryal denetim ve etik standartlar gibi belirlenmiş kriterleri karşılayan dergileri veya yayıncıları derler. Değerlidirler, ancak bazı sınırlamaları da vardır:

• Kapsam kısmi olabilir. Birçok güvenilir dergi, henüz başvurmadığı veya değerlendirilmediği için listelerde yer almayabilir.
• Kriterlerin katılığı değişebilir. Bir beyaz liste, diğerinden daha yüksek standartlar uygulayabilir.
• Kalite zamanla düşebilir. Bir zamanlar kriterleri karşılayan bir derginin sahipliği veya editoryal yönetimi değişirse kalitesi düşebilir.

Beyaz listeye alınmak genellikle olumlu bir işarettir, ancak kalitenin veya bütünlüğün mutlak garantisi değildir.

2.3 Temel çekinceler

Bu sınırlamalardan birkaç genel sonuç çıkar:

• Hiçbir liste eksiksiz değildir; bir listede yer almamak, bir derginin güvenli olduğunu kanıtlamaz.
• Listelenmek (özellikle bir kara listede yer almak), yayımladığı her makalenin değersiz olduğu anlamına otomatik olarak gelmez; ancak daha yüksek risk bulunduğuna işaret eder.
• Listeler hızla güncelliğini yitirir; birkaç yıl önce yapılmış bir değerlendirme, güncel uygulamaları yansıtmayabilir.

Bu nedenle listeler, nihai yanıtlar değil, yararlı başlangıç noktalarıdır. İyi kararlar verebilmek için hem dış kaynaklara hem de kendi eleştirel değerlendirmenize ihtiyacınız vardır.

3. Kara Listelere, Beyaz Listelere ve Değerlendirme Kaynaklarına Örnekler

Hiçbir kaynak kusursuz olmasa da, yayına zaman ve para ayırmadan önce dergileri ön elemeden geçirmenize yardımcı olabilecek, yaygın olarak tartışılan çeşitli araçlar vardır. Aşağıdaki bağlantılar belirli dergileri desteklemek amacıyla değil, kaynaklara örnek olarak sunulmuştur.

3.1 Topluluk tarafından sürdürülen kara listeler

Topluluk tarafından oluşturulan, iyi bilinen iki izleme listesi şunlardır:

• Arşivlenmiş “Beall’s List” kopyası – https://beallslist.net/
  Kütüphaneci Jeffrey Beall tarafından daha önce oluşturulan ve artık kullanımdan kaldırılmış listenin topluluk tarafından sürdürülen bir kopyasıdır. Potansiyel olarak yağmacı olarak işaretlenmiş yayıncıları ve bağımsız dergileri listeler. Ölçütler ve güncelleme süreci gayri resmî olduğundan, bilgiler daha kapsamlı bir inceleme için başlangıç noktası olarak değerlendirilmelidir.
• Predatory Journals kaynağı – https://predatoryjournals.org/
  Şüpheli dergiler ve yayıncılarla ilgili topluluk bildirimlerini, çoğu zaman destekleyici kanıt bağlantılarıyla birlikte toplayıp düzenleyen bir sitedir. Bir başlığın tekrarlanan eleştirilere maruz kalıp kalmadığını görmek için yararlıdır; ancak yine de değerlendirmeler yanılmaz değildir.

3.2 Ticari değerlendirme hizmetleri

Bazı ticari hizmetler, dergileri sistematik ölçütlere göre değerlendirmede uzmanlaşır. En bilinen örneklerden biri şudur:

• Cabells Predatory Reports – https://www2.cabells.com/about-predatory
  İyi uygulama ihlallerini belgelere dayalı olarak sınıflandıran, abonelik tabanlı bir veritabanıdır. Birçok kurum abone olur ve araştırma bütünlüğünü destekleme kapsamında araştırmacılarına erişim sağlar. Seçkiden geçirilmesi ve sürekli güncellenmesi sayesinde, kendi değerlendirmenizle birlikte kullanmanız koşuluyla güçlü bir ön eleme aracı olabilir.

3.3 Beyaz listeler ve olumlu seçime dayalı dizinler

Asgari kalite kriterlerini karşılayan dergileri öne çıkaran kaynaklar şunlardır:

• Directory of Open Access Journals (DOAJ) – https://doaj.org/
  Açık erişimli dergilerden oluşan ve hakem değerlendirmesi, şeffaflık ve lisanslamayla ilgili kriterleri karşılaması gereken seçkin bir dizindir. Dizinde yer almak olumlu bir işarettir; ancak yine de dergileri tek tek kendiniz incelemelisiniz.
• COPE üyelik listesi – https://publicationethics.org/members
  Committee on Publication Ethics (COPE), üyesi olan ve etik kurallarına uymayı taahhüt eden dergileri ve yayıncıları listeler. Üyelik kusursuzluğu garanti etmez, ancak kabul görmüş standartlara bağlılığı gösterir.
• OASPA üye listesi – https://oaspa.org/membership/members/
  Open Access Scholarly Publishing Association (OASPA), üyelik inceleme sürecini geçen açık erişimli yayıncıları listeler.

3.4 Üniversite ve ulusal araştırma dürüstlüğü rehberleri

Birçok üniversite, yağmacı dergileri ve konferansları nasıl tanıyacağınızı açıklayan kütüphane veya araştırma dürüstlüğü rehberleri yayımlar. Örneğin UK Research Integrity Office gibi ulusal kuruluşlar, dergi değerlendirmesini desteklemek üzere kontrol listeleri ve ilkeler sunar:

• UK Research Integrity Office rehberi – https://ukrio.org/
  Kurumların ve araştırmacıların yayın kararlarında dürüstlüğü korumalarına yardımcı olacak tavsiye ve kaynaklar sunar.

Kendi kurumunuzun kütüphane web sitesi çoğu zaman en iyi başlangıç noktalarından biridir; çünkü tavsiyeleri alanınıza ve yerel koşullarınıza göre uyarlayacaktır.

4. Bir Dergiyi Kendiniz Nasıl Değerlendirirsiniz (Herhangi Bir Derginin Adını Vermeden)

Hiçbir harici liste kişisel değerlendirmenin yerini tutamayacağından, dergileri değerlendirmek için sağlam ve tekrarlanabilir bir yönteme ihtiyacınız vardır. Aşağıdaki adımlar, alanınız ne olursa olsun size yardımcı olacaktır.

4.1 Editör kurulunu ve yönetişimi inceleyin

Derginin “Hakkında” veya “Editör Kurulu” sayfasını kontrol edin:

• Baş editörün ve kurul üyelerinin adları, kurumsal bağlantılarıyla birlikte açıkça belirtilmiş mi?
• Bulabildiğiniz durumlarda araştırma profilleri, derginin belirtilen kapsamıyla örtüşüyor mu?
• İletişim bilgileri yalnızca genel ücretsiz e-posta hesapları yerine profesyonel mi (ör. kurumsal e-posta adresleri)?

Kimliği belirlenebilir ve doğrulanabilir bir editoryal yönetimin bulunmaması ciddi bir uyarı işaretidir.

4.2 Hakem değerlendirmesi açıklamasını okuyun

Hakem değerlendirmesi sürecinin kısa bir açıklamasını ve gerçekçi karar sürelerini arayın. Dergi şu durumlarda dikkatli olun:

• tüm gönderimler için birkaç gün içinde karar verileceğini vaat ediyorsa;
• bir ücret ödendikten sonra kabulü garanti ettiğini iddia ediyorsa;
• makalelerin nasıl değerlendirildiğine dair hiç bilgi vermiyorsa.

Gerçek bir hakem değerlendirmesi zaman alır. Bazı makaleler için hızlı kararlar mümkün olsa da, koşulsuz garantiler ciddi hakem değerlendirmesiyle neredeyse her zaman bağdaşmaz.

4.3 Kapsamı ve konu odağını kontrol edin

Amaçları ve kapsamı eleştirel biçimde okuyun:

• Derginin makul ve tutarlı bir konu alanı var mı?
• Açıklama, güncel tartışmaların, yöntemlerin ve terminolojinin anlaşıldığını yansıtıyor mu?
• Dergi, kendisini aynı anda her disiplinde eşit derecede uzmanmış gibi sunmaktan kaçınıyor mu?

Son derece geniş veya belirsiz kapsamlar, tutarlı bir akademik topluluk oluşturmak yerine yayın hacmini en üst düzeye çıkarmaya odaklanıldığını gösterebilir.

4.4 Web sitesini ve yazar talimatlarını inceleyin

Hem içeriğe hem de dile dikkat edin:

• Etik, çıkar çatışmaları, düzeltmeler ve geri çekmelerle ilgili politikalar belirtilmiş mi?
• Yazarlara yönelik talimatlar; kaynak gösterme biçimi ve raporlama beklentileri de dâhil olmak üzere ayrıntılı mı?
• Yazım genel olarak açık mı; çok sayıda hata yerine yalnızca ara sıra küçük hatalar mı var?

Kusursuz bir dil gerekli olmasa da, süreklilik gösteren hatalar ve tutarsızlıklar sınırlı editoryal özenin göstergesidir.

4.5 Örnek makaleleri okuyun

Belki de en güçlü test, derginin daha önce neler yayımladığını incelemektir:

• Yöntemler ve veriler, eleştirel değerlendirme için yeterince açık biçimde açıklanmış mı?
• İstatistiksel analizler uygun görünüyor mu ve sınırlılıklar kabul ediliyor mu?
• Kaynaklar konuyla ilgili, makul ölçüde güncel ve doğru biçimde kaynak gösterilmiş mi?
• Biçimlendirme; tutarlı başlıklar, tablolar ve şekillerle profesyonel görünüyor mu?

Yakın tarihli birden fazla makale zayıf yöntemler, desteklenmeyen iddialar veya çok sayıda temel hata içeriyorsa, derginin anlamlı bir hakem değerlendirmesi sunduğu pek olası değildir.

4.6 Ücretler konusunda şeffaflığı değerlendirin

Ücret uygulanması durumunda şeffaflık kritik önem taşır:

• APC’ler veya diğer ücretler kabul aşamasına kadar gizlenmeden web sitesinde açıkça belirtiliyor mu?
• Ödemenin ne zaman yapılması gerektiği ve hangi hizmetleri kapsadığı açık mı?
• Dergi, fonu olmayan yazarlar için ücret muafiyetlerini veya indirimlerini açıklıyor mu?

Özellikle garantili kabul ile bir arada sunulan gizli veya belirsiz biçimde açıklanan ücretler, yağmacı yayıncılık modellerinin tipik özellikleridir.

4.7 Dizinlenmeyi ve ölçütleri doğrulayın

Son olarak dizinlenme ve etkiyle ilgili iddiaları kontrol edin:

• Dergi, önemli bir veritabanında dizinlendiğini iddia ediyorsa, bunu veritabanında doğrudan arama yaparak doğrulayın.
• Bilinmeyen kaynaklardan gelen alışılmadık ölçütlere veya “etki faktörlerine” karşı dikkatli olun.
• Abartılı ve doğrulanamayan iddialardansa ölçülü, doğru dizinlenme beyanları daha güvenilirdir.

5. Listeleri ve Değerlendirmeyi Birlikte Kullanma

Bir dergiyi kendiniz inceledikten sonra bu bilgiyi kara listelerden, beyaz listelerden ve kurumsal rehberlikten gelen bilgilerle birleştirebilirsiniz:

• Bir dergi, kendi kontrollerinize göre şüpheli görünüyorsa ve birden fazla kara listede yer alıyorsa, en güvenli seçenek ondan kaçınmaktır.
• Bir dergi kontrol listenizden geçiyor ve saygın beyaz listelerde veya dizinlerde yer alıyorsa, bu güveninizi artırır; ancak yine de dikkatli olmalısınız.
• Kendi değerlendirmenizden sonra emin değilseniz üniversite kütüphanenizle veya araştırma ofisinizle iletişime geçin. Bu birimler genellikle dergileri değerlendirme konusunda deneyimlidir ve alanınıza ve kariyer aşamanıza göre size tavsiyelerde bulunabilir.

6. Sonuç: Basit Listeler Değil, Daha İyi Kararlar

Yağmacı, ücret karşılığı yayımlayan dergilerin tek ve güvenilir, kalıcı bir listesi yoktur. Yayıncılık ortamı çok hızlı değişmekte, kalite ve niyet hakkındaki değerlendirmeler ise herhangi bir statik kara veya beyaz listenin tek başına tamamen güvenilir olamayacağı kadar incelikli olmaktadır. Ancak şu kaynakların bir bileşimini kullanarak:

• topluluk izleme listeleri (arşivlenmiş “Beall tarzı” listeler ve diğer kara listeler gibi);
• özenle hazırlanmış beyaz listeler ve dizinler (DOAJ, COPE ve OASPA üye listeleri gibi);
• ticari değerlendirme araçları (kurumlara sunulan yağmacı dergi değerlendirme hizmetleri gibi);
• ve her dergiyi kendi yapılandırılmış değerlendirmeniz,

yağmacı yayın organlarına gönderimde bulunma riskinizi önemli ölçüde azaltabilirsiniz. Bu, zamanınızı ve finansmanınızı korur, uzun vadeli itibarınızı destekler ve araştırmanızın onu sömürmek yerine bilginin ilerlemesine katkıda bulunan yayın mecralarında yer almasını sağlamaya yardımcı olur.

Kararsız kaldığınızda durun ve danışmanınızdan, kıdemli meslektaşlarınızdan, kurumunuzun kütüphanesinden veya araştırma dürüstlüğü ofisinden tavsiye alın. Dikkatli bir insan redaksiyonu ve editörlüğüyle birleştiğinde bu temkinli yaklaşım, çalışmanızın akademik kariyerinize gerçekten katkı sağlayacak saygın dergilerde yayımlanma şansını en üst düzeye çıkarır.

Saygın bir dergi için makale hazırlıyor ve dil, biçimlendirme ile kaynakçanın yüksek standartları karşılamasını sağlamak istiyorsanız, profesyonel bir akademik editörle çalışmak da yardımcı olabilir. Proof-Reading-Service.com'daki uzman insan redaktörler gibi uzmanlar, araştırmanızı açık ve profesyonel biçimde sunmanıza destek olabilir; böylece güvenilir bir dergi seçtiğinizde, gönderinizin başarı şansı mümkün olan en yüksek düzeye çıkar.