Sıra Dışı Akademik ve Araştırma Kaynaklarına İlişkin Bibliyografik Referanslar

Daha Az Yaygın Kaynaklar İçin Eksiksiz Kaynakça Künyeleri Oluşturma

1. Sıra Dışı Kaynaklar Neden Sorunlara Yol Açar?

Çoğu akademisyen tez, doktora tezi veya dergi makalesi hazırlarken kitaplara ve dergi makalelerine o kadar çok atıf yapmıştır ki temel kalıplar neredeyse otomatikleşmiş gibi gelir. Yazar, yıl, başlık, yayınevi veya dergi adı ve sayfa numaralarını eklemeniz gerektiğini bilirsiniz; tercih ettiğiniz yazım kılavuzu da size kesin sıralamayı ve noktalama işaretlerini gösterir. Ancak standart kategorilere düzgünce uymayan materyallere (yayımlanmamış bir konferans bildirisi, kaydedilmiş bir ders, galerideki bir tablo veya düzenli olarak güncellenen web tabanlı bir rapor gibi) atıf yapmanız gerektiğinde zorluklar ortaya çıkar.

Ne yazık ki dergiler ve yayınevleri tarafından sunulan ayrıntılı yazar yönergeleri bile bu daha az yaygın kaynaklar için çoğu zaman yalnızca bir veya iki örnek verir ya da tamamen sessiz kalır. Bunun sonucunda kaynakçalarda konferansın yeri, tarihi veya dereceyi veren kurum gibi önemli bilgiler eksik olabilir. Bu makalenin amacı, bu tür durumlar için açık ve uyarlanabilir bir rehber sunmaktır. Kesin biçimlendirme, kullandığınız stile (APA, Chicago, MLA, Vancouver veya dergiye özgü değişiklikler) bağlıdır; ancak kaydetmeniz gereken temel bilgiler sistemler arasında büyük ölçüde aynıdır.

2. Konferans Bildirileri ve Sunumlar

Konferans bildirileri akademik çalışmalarda sık kullanılan kaynaklardır; ancak iki çok farklı biçimde karşımıza çıkabilir: editörlü bir ciltte veya bildiri kitabında yayımlanmış katkılar ve yalnızca el notları, slaytlar veya yazar müsveddeleri olarak bulunan yayımlanmamış sunumlar. Bunlara nasıl atıf yapacağınız, hangi kategoriye girdiklerine bağlıdır.

2.1 Yayımlanmış konferans bildirileri

Bir konferans bildirisi bildiri kitabı, editörlü bir kitap veya özel bir dergi sayısının parçası olarak yayımlanmışsa, genellikle kitap bölümü veya bazı durumlarda dergi makalesi olarak ele almalısınız. Temel unsurlar şunlardır:

• Bildirinin yazarı veya yazarları
• Yayımlanma yılı
• Bildirinin başlığı
• Bildiri cildinin veya kitabın başlığı (gerekliyse editör adlarıyla birlikte)
• Bildirinin sayfa aralığı
• Yayınevi ve yayımlanma yeri (kitap biçimindeki kaynaklar için)
• Varsa DOI veya başka bir tanımlayıcı

Bazı stiller, özellikle cilt başlığı bunu açıkça göstermiyorsa, özgün konferansla ilgili ayrıntıların (konferans adı, yeri ve tarihi gibi) verilmesini de önerir veya zorunlu kılar. Örneğin, X. Uluslararası Konferansın 10. Bildirileri başlıklı bir bildiri cildi daha fazla ayrıntıyı gereksiz kılabilirken, daha genel bir başlık ek bağlam gerektirebilir.

2.2 Yayımlanmamış konferans bildirileri ve sunumlar

Yayımlanmamış konferans bildirileri daha zordur; çünkü alıntı yapılacak bir yayınevi veya sayfa numarası bulunmayabilir. Bu gibi durumlarda amacınız, çalışmayı ve etkinliği açıkça tanımlamak için yeterli bilgiyi sağlamaktır:

• Bildirinin yazarı veya yazarları
• Sunum yılı (ve çoğu zaman ayı)
• Bildirinin veya sunumun başlığı
• Konferansın, seminerin veya çalıştayın adı
• Etkinliğin yeri (şehir ve ülke; ilgiliyse kurum da)
• Katkının yayımlanmamış bir bildiri veya sözlü sunum olduğuna dair belirti

Stil kılavuzunuza bağlı olarak kaynağı “yayımlanmamış konferans bildirisi”, “... konferansında sunulan bildiri” veya benzeri şekilde etiketleyebilirsiniz. Bir konferans arşivine ya da yayımlanmış bir slayt sunumuna doğrudan URL’niz varsa bunu da ekleyebilirsiniz; ancak dikkatli olun: barındırılan dosyalar taşınabilir veya ortadan kalkabilir ve tüm konferanslar kalıcı URL’ler sağlamaz.

3. Tezler ve Doktora Tezleri

Tezler ve doktora tezleri, kitaplarla yayımlanmamış el yazmaları arasında bir konumda bulunur. Genellikle ciltlenir, arşivlenir ve hatta kütüphanelerde kataloglanırlar; ancak ticari yayınlar olarak hizmet etmekten ziyade, genellikle derece gerekliliklerini karşılamak üzere teslim edilirler. Bu nedenle kaynak gösterme biçimleri, başlıklarını kitap başlıklarına daha çok benzetecek şekilde veya makale başlıklarına daha çok benzetecek şekilde ele alabilir ve yayın bilgileri bir yayınevinden ziyade dereceyi veren kuruma odaklanır.

3.1 Tezler ve doktora tezleri için temel bilgiler

Hangi stili benimlerseniz benimseyin, şunları kaydetmeyi amaçlamalısınız:

• Yazarın adı
• Tamamlanma yılı (bazen ay da)
• Tezin veya doktora tezinin tam başlığı
• Derece türü (örneğin yüksek lisans tezi, doktora tezi)
• Bölüm veya fakülte (stil kılavuzunuz istiyorsa)
• Üniversite veya dereceyi veren kurum
• Kurumun bulunduğu yer (şehir ve ülke)

Bazı stil kılavuzları ayrıca tezin yayımlanmamış olup olmadığını veya belirli bir veri tabanından (örneğin ulusal bir tez arşivinden ya da ticari bir hizmetten) alınmış olup olmadığını belirtmenizi ister. Çevrim içi olarak erişilebilen tezler için, sağlanmışsa bir URL veya DOI ekleyebilirsiniz.

3.2 Başlık biçimlendirme

Başlığı nasıl biçimlendireceğiniz (italik mi tırnak işareti mi, cümle biçimi mi başlık biçimi mi) seçtiğiniz kaynak gösterme sistemine bağlıdır. Bazı sistemlerde tez başlıkları kitap başlıkları gibi italik yazılır; diğerlerinde makale başlıkları gibi tırnak işareti içine alınır. Önemli olan, kaynakça listenizin tutarlı kalması için seçtiğiniz stilin kitap/makale modelini tutarlı biçimde izlemektir.

4. Görsel-İşitsel Kaynaklar

Araştırmalar daha disiplinler arası ve çok modlu hâle geldikçe, akademisyenler görsel-işitsel kaynaklardan giderek daha fazla yararlanıyor: CD’ler, DVD’ler, akış medyası, podcast’ler, filmler, tablolar, enstalasyonlar ve televizyon dizileri. Bu kaynaklar, kimin “yazar” olarak kabul edilmesi gerektiğini ve gerçekte neye atıf yaptığınızı dikkatle düşünmenizi gerektirir.

4.1 Genel ilkeler

Görsel-işitsel materyallere atıf yaparken kendinize iki soru sorun:

• Alıntıladığınız veya analiz ettiğiniz çalışmayı oluşturmaktan öncelikli olarak kim sorumludur?
• Tek tek bir bileşene (bir parçaya, bölüme veya belirli bir sanat eserine) mi, yoksa daha büyük kapsayıcıya (bir albüme, televizyon dizisine veya galeri sergisine) mı atıfta bulunuyorsunuz?

Birçok stilde, tek tek bileşenler (şarkılar, bölümler, bir serideki ayrı sanat eserleri) makale başlıkları gibi biçimlendirilir (genellikle tırnak içinde); daha büyük kapsayıcılar (albümler, televizyon programları, sergi başlıkları) ise kitap başlıkları gibi biçimlendirilir (genellikle italik).

4.2 Eklenebilecek olası bilgiler

Görsel-işitsel kaynaklar için temel unsurlar şunları içerebilir:

• Yaratıcı(lar): sanatçılar, yönetmenler, yapımcılar, icracılar veya sunucular
• Yayınlanma veya oluşturulma yılı (veya gerekirse yıl aralığı)
• Bireysel eserin başlığı (şarkı, bölüm, sanat eseri)
• Daha büyük çalışmanın başlığı (albüm, televizyon dizisi, sergi)
• Ortam (CD, DVD, yayın hizmeti, tablo, fotoğraf, heykel vb.)
• Yayınevi, plak şirketi, yapım şirketi veya müze/galeri
• Yayın yeri veya kurumun konumu

Bir CD için “yazar”, başlıca kayıt sanatçısı olabilirken film için yönetmen olabilir. Bir televizyon bölümü söz konusu olduğunda bazı stiller yazar ve yönetmeni öne çıkarırken, diğerleri dizinin yaratıcısını önemli bir kişi olarak ele alır. Tercih edilen uygulamalar için her zaman stil kılavuzunuzu kontrol edin; ancak kaynağın oluşturulmasından sorumlu kişilere “yazar” muamelesi yapma mantığı aynı kalır.

5. Web Siteleri, Web Sayfaları ve Çevrimiçi Belgeler

Web tabanlı kaynaklar günümüzde araştırmalarda her yerde karşımıza çıkmaktadır; ancak aynı zamanda en istikrarsız ve değişken kategoridir. URL'ler değişebilir, içerikler güncellenebilir ve siz makalenizi taslak hâline getirdiğiniz zaman ile yayımlandığı zaman arasında tüm siteler ortadan kaybolabilir. Bu nedenle web kaynaklarına yapılan atıflar mümkün olduğunca kesin ve eksiksiz olmalıdır.

5.1 Yazarlar ve başlıklar

Mümkün olduğunda bir yazarı belirleyerek başlayın. Bu kişi veya kurum şunlardan biri olabilir:

• bireysel yazar (örneğin çevrimiçi bir makalenin veya raporun yazarı);
• kurumsal yazar (bir kuruluş, devlet kurumu veya araştırma merkezi gibi);
• bazen hiç açık bir yazar bulunmaz (bu durumda site veya sayfa başlığı ilk sırada yer alabilir).

Ardından, kaynağı yapılandıran başlıkları kaydedin:

• atıfta bulunduğunuz belirli belgenin veya sayfanın başlığı;
• daha geniş web sitesinin, platformun veya koleksiyonun başlığı (ilgiliyse).

Kullanacağınız birleşim, stil kılavuzunuzun web kaynaklarını nasıl ele aldığına bağlı olacaktır; ancak amaç her zaman tam olarak neye başvurduğunuzu açıkça belirtmektir.

5.2 Yayıncılar, sürümler ve tarihler

Mevcutsa aşağıdakileri de eklemelisiniz:

• yayıncı veya sponsor kuruluş (bazı durumlarda yazarla aynı olabilir);
• sürüm ya da baskı bilgileri (örneğin, “Sürüm 2.1” veya “Gözden geçirilmiş baskı”);
• en az bir tarih: yayımlanma tarihi, son güncellenme tarihi veya erişim tarihi.

Web içeriği sık sık değiştiği için birçok stil artık yalnızca yılı vermek yerine tarihi tam olarak (gün, ay ve yıl) belirtmeyi öneriyor (veya bunu zorunlu kılıyor). Hem ilk yayımlanma tarihini hem de son güncellenme tarihini açıkça belirten bir belgeye atıfta bulunuyorsanız, stil rehberine ve amacınıza bağlı olarak her ikisini de bildirmeniz gerekebilir (örneğin, “15 Mart 2019’da yayımlandı; 2 Temmuz 2021’de güncellendi”).

5.3 URL’ler ve DOI’ler

Son olarak, kaynağa doğrudan bir bağlantı sağlamanız gerekecektir. Bu bağlantı şunlardan biri olabilir:

• bir URL (tercihen geçici bir oturum bağlantısı değil, kalıcı veya kanonik bir bağlantı) ya da
• belge bir DOI ile kayıtlıysa, bir DOI (dijital nesne tanımlayıcısı).

DOI’ler, temel URL değişse bile genellikle sabit kaldıkları için özellikle değerlidir. Bir DOI mevcut olduğunda, birçok stil rehberi artık URL yerine veya URL’ye ek olarak DOI’yi kullanmanızı tercih eder. Her durumda, makalenizi göndermeden hemen önce web tabanlı kaynakları kontrol ederek bağlantıların hâlâ çalıştığını ve içeriğin argümanınızı etkileyecek şekilde değişmediğini doğrulamalısınız.

6. Farklı Stil Rehberlerine Uyarlama

Yukarıda ele alınan ilkelerin tümü içerikle – bir okuyucunun kaynaklarınızı bulup doğrulayabilmesi için kaydetmeniz gereken bilgi parçalarıyla – ilgilidir. Bu parçaların tam sırası ve biçimlendirmesi kullandığınız stil sistemine bağlı olacaktır. Örneğin:

• APA, başlıklarda çoğunlukla cümle biçimini kullanır ve yıllar ile DOI’leri vurgular.
• Chicago, biraz farklı düzenlere sahip yazar-tarih ve dipnotlar-kaynakça seçenekleri sunar.
• MLA, başlık biçimini kullanır ve ortam ile kapsayıcı başlıkları belirli bir hiyerarşi içinde verme eğilimindedir.
• Vancouver, sayısal sırayı vurgular ve bazı ayrıntıları kısaltabilir.

Daha az yaygın kaynaklarla uğraşırken şu yaklaşım mantıklıdır:

1. Olağan dışı kaynağınıza en yakın olan bir referans modelini stil rehberinizde belirleyin (örneğin, derlenmiş bir kitaptaki bölüm, bir rapor veya bir film).
2. İçerik yönergelerini kullanarak kaynağınız hakkında sahip olduğunuz tüm bilgileri listeleyin.
3. Bu parçaları en yakın modele uyacak şekilde düzenleyin; etiketleri ve noktalama işaretlerini stilinizin kurallarına göre ayarlayın.

Bölümünüzün veya derginizin nadir kaynaklar için kendi örnekleri varsa öncelikle onlara uyun. Hiçbir örnek bulunmadığında, her virgülü hayali bir şablona uydurmaktan çok tutarlılık ve eksiksizlik önem taşır.

7. Uygulamalı Veri Toplama Kontrol Listesi

Kaynakça oluşturmanın en çok zaman alan bölümlerinden biri, aylar ya da yıllar önce başvurduğunuz kaynakların eksik ayrıntılarını bulmaya çalışmaktır. Bir kaynağa ilk rastladığınızda, ondan alıntı yapıp yapmayacağınızı henüz bilmiyor olsanız bile temel bilgileri kaydederek kendinizi önemli ölçüde zahmetten kurtarabilirsiniz. Alışılmadık kaynaklar için şu bilgileri not etmeyi alışkanlık hâline getirin:

• yazarların veya yaratıcıların tam adları;
• bildirilerin, konuşmaların, bölümlerin, sanat eserlerinin veya web belgelerinin tam başlıkları (alt başlıklar dâhil);
• kapsayıcı bilgiler (konferans adı, albüm başlığı, dizi başlığı, sergi adı);
• mevcut olduğu ölçüde ayrıntılı tarihler (yayın, sunum veya son güncelleme tarihleri);
• kurumlar, yayınevleri veya yapım şirketleri ve bunların konumları;
• DOI'ler, katalog numaraları veya kalıcı URL'ler gibi tanımlayıcılar.

Kaynaklarınızı basit bir elektronik tabloda, not alma sisteminde ya da EndNote, Zotero veya Mendeley gibi özel bir yazılımda yönetiyor olsanız da bu ayrıntıları en baştan eklemek, yazım aşamasında düzenli ve eksiksiz bibliyografik kaynakçalar oluşturmanızı çok daha kolaylaştırır.

8. Sonuç

Daha az yaygın kaynaklar için eksiksiz bibliyografik kaynakçalar oluşturmak, yazım kılavuzunuz yalnızca bir veya iki anlaşılması güç örnek sunduğunda göz korkutucu gelebilir; ancak temel mantık basittir: okuyucunuzun kullandığınız kaynağı bulabilmesini sağlayacak kadar doğru ve özgül bilgi verin. Konferans bildirileri için bu, yazar ve başlığın yanı sıra etkinliğin ve yerinin belirtilmesi; tezler için derece ve kurumun tanımlanması; görsel-işitsel materyaller için yaratıcıların, başlıkların, medyanın ve yapım ayrıntılarının belirtilmesi; web kaynakları içinse yazarların, başlıkların, tarihlerin ve kalıcı bağlantıların belgelenmesi anlamına gelir.

Bu temel unsurlara odaklanıp ardından bunları seçtiğiniz kaynak gösterme sisteminin kalıbına uydurarak, alışılmadık kaynakların bile üstesinden güvenle gelebilirsiniz. Sonuç, yalnızca dergi gerekliliklerini karşılamakla kalmayan, kaynaklarınızı açık, şeffaf ve profesyonel biçimde haritalandırarak okuyucularınıza ve diğer araştırmacılara da hizmet eden bir kaynakçadır.